УСТАВНА КРИЗА ВО ПОЛСКА Пет работи што треба да ги знаете за случувањата во Варшава
Спорот околу именувањето на судиите во Уставниот трибунал ги продлабочи поделбите меѓу проевропската влада на Доналд Туск и конзервативната опозиција. Тензиите се зголемуваат во пресрет на парламентарните избори во 2027 година.
Уставна криза во Полска: Пет работи што треба да ги знаете за случувањата во Варшава
Најновата уставна криза во Полска ги разоткри длабоките политички поделби меѓу проевропската влада на земјата и конзервативно-националистичката опозиција. Спорот предизвика демонстрации и нов судир околу иднината на Уставниот трибунал.
Ова се петте најважни работи што треба да се знаат за кризата.
Политизација на правосудството
Поширокиот судир во Полска околу владеењето на правото датира од 2015 година и главно се однесува на Уставниот трибунал.
Пред парламентарните избори таа година, дотогашното центристичко парламентарно мнозинство назначило пет судии во Трибуналот. Судот подоцна пресудил дека три од тие именувања биле валидни, додека другите две биле неуставни, бидејќи местата се испразниле во текот на следниот парламентарен мандат.
По доаѓањето на власт, партијата „Право и правда“ (PiS) ги отфрлила именувањата на претходната влада и избрала свои кандидати.
Овој спор предизвикал загриженост во Европската комисија и станал централна точка на долгогодишниот судир меѓу Варшава и Брисел околу владеењето на правото.
По победата на коалицијата предводена од Доналд Туск на парламентарните избори во 2023 година, владата вети дека ќе ја врати независноста на правосудството и ќе го реши спорот околу Трибуналот.
Изборот на Карол Навроцки, кого го поддржа партијата PiS, за претседател на Полска во јуни 2025 година доведе до период на отежната кохабитација меѓу претседателот и владата.
Нови судии
Спорот дополнително се заостри по одлуките на европските институции, со кои беше доведена во прашање независноста на Трибуналот во неговата сегашна форма.
Во март, долниот дом на парламентот – Сејмот, во кој мнозинство имаат центристичките партии, избра нови судии, но претседателот Навроцки одби да ја прими заклетвата од сите нив.
Венецијанската комисија подоцна препорача судиите да можат да ја преземат функцијата без обврска да положат заклетва пред претседателот.
Демонстрации
Владата на Туск тврди дека сака да ја прекине институционалната блокада и да го реформира Трибуналот. Поддржувачите на десницата почнаа да се собираат пред судот во Варшава, наведувајќи дека сакаат да ги бранат судиите назначени во периодот кога на власт беше партијата PiS и да спречат интервенција на владата.
Тензиите ескалираа откако полицијата беше распоредена околу Трибуналот, а правосудните и политичките власти презедоа чекори што влијаеја врз раководството на судот.
Истакнати претставници на партијата PiS и на крајната десница ги осудија потезите на владата како неуставни. Од друга страна, поддржувачите на владата тврдеа дека реформите се неопходни за враќање на легитимитетот на правосудството.
Навроцки подоцна го посети Трибуналот, каде што несогласувањата со новоизбраните судии дополнително ги засилија тензиите.
Обид за излез од кризата и политички поделби
Претседателот на 31 октомври одржа консултации со политичките партии во обид да најде компромис, но не беше постигнат напредок.
Европската комисија повика на напредок во решавањето на блокадата во правосудството, додека правните експерти, граѓанските организации и политичките лидери продолжуваат да се залагаат за реформи насочени кон зајакнување на независноста на судството.
Сепак, длабоката политичка поларизација го отежнува постигнувањето договор.
Со политиката во Полска доминираат два спротивставени табора: проевропската Граѓанска коалиција на Туск и конзервативно-националистичката десница, предводена од лидерот на PiS, Јарослав Качињски. Другите политички групи, како левицата, остануваат на маргините во однос на изборната поддршка.
Политичката поделба се прелева и на прашања како што се абортусот, односите со Европската Унија, поддршката за Украина, врските со Германија и улогата на Католичката црква во јавниот живот.
Односите меѓу владата и претседателската институција останаа напнати по изборот на Навроцки.
Парламентарни избори
Уставниот спор се одвива во пресрет на следните парламентарни избори, кои се очекува да се одржат во 2027 година.
Според политикологот Ева Марцинјак, политичките сили во земјата веќе се фокусирани на мобилизирање на своите поддржувачи.
Истовремено, тензиите во рамките на конзервативниот табор отворија прашања за идните политички сојузи, особено во однос на соработката со крајнодесничарските партии, чија поддршка расте во анкетите на јавното мислење.