НЕ МОЖЕ ЕДНИ ДА ПАЛАТ, А ДА ОДГОВАРААТ МИНИСТРИ, ГРАДОНАЧАЛНИЦИ И ФУНКЦИОНЕРИ БЕЗ ВИНА Записник ги открива конкретните причини за трагедијата во „Пулс“

Во предметот за пожарот во дискотеката „Пулс“ во Кочани, секој нов документ треба да се чита со посебно внимание. Не само затоа што станува збор за една од најтешките трагедии во поновата македонска историја, туку и затоа што правдата во вакви случаи не смее да биде ниту брза формалност, ниту широка политичка конструкција. Таа мора да биде точна, докажлива и насочена кон оние дејствија и пропусти што навистина стојат во причинско-последична врска со пожарот, неговото ширење и неможноста луѓето навреме да се евакуираат.

Токму затоа записникот за увид на Дирекцијата за заштита и спасување од 16 март 2025 година е документ кој не може да се чита површно, а кој беше презентиран на едно од последните судења за процесот. Тој е службен опис на фактичката состојба на лице место, изготвен веднаш по пожарот. А кога внимателно ќе се прочита, документот отвора сериозно прашање: дали обвинителната конструкција што опфаќа широк круг поранешни функционери, министри, градоначалници и службени лица навистина ја следи фактичката логика на настанот, или пак прави премногу широк скок од административна надлежност кон кривична вина и со тоа го успорува текот на целата судска постапка.

Паралелно, овој документ е важен затоа што ја враќа расправата од политичката и институционална генерализација, кон основното правило на кривичното право – вина не се претпоставува од функција, туку се докажува преку конкретно дејствие или пропуст.

Кои се клучните факти во записникот?

Записникот на ДЗС ја насочува суштината кон неколку конкретни точки: начинот на кој настанал пожарот, материјалите што биле во објектот, недостатокот на системи за автоматско откривање, јавување и гаснење пожар, недоволниот број излези, состојбата на противпожарната опрема, евакуацијата и фактот дека правното лице, односно инвеститорот, немале поднесено потребни барања и документи до надлежната служба за заштита и спасување.

Тоа е сосема различна правна и фактичка рамка од онаа во која вината би се распоредувала широко, низ повеќе години и низ повеќе институции, само затоа што во различни периоди некој потпишувал, одлучувал, бил на функција или бил дел од системот. Во кривичното право, функцијата сама по себе не е доволна за вина. Потребна е конкретна должност, конкретно дејствие или пропуст, сознание за опасноста и докажлива врска меѓу тој пропуст и последицата.

Во овој документ, причината за пожарот е поставена во сосема конкретна фактичка рамка. Според увидот, пожарот најверојатно настанал од употреба на пиротехнички средства, односно од надворешен извор на топлина кој ги запалил декоративните платна поставени на таванскиот дел над бината. Оттаму огнот се проширил по таванскиот дел на салата. Тоа е исклучително важен факт. Тој го поместува центарот на одговорноста од апстрактната институционална историја кон конкретната организација, конкретната вечер, конкретниот објект, конкретната опрема и конкретните услови во кои се одвивал настанот.

Министер, градоначалник или службено лице во некоја институција не поставува декоративни платна на таван, не употребува пиротехника во затворен простор, не ја организира евакуацијата во критичните минути, не одлучува дали вратата ќе биде проодна, не ја сервисира хидрантската мрежа и не поставува противпожарни апарати во салата. За да се стигне до нивна кривична одговорност, мора да постои многу повеќе од формална или политичка поврзаност со системот. Мора да постои доказ дека тие имале конкретна законска обврска токму за тие фактички состојби и дека со свој директен пропуст ја создале или дозволиле непосредната опасност што довела до трагедијата.

Не било поднесено барање за мислење до Дирекцијата за заштита и спасување

Записникот уште повеќе ја засилува оваа дилема кога ги набројува недостатоците во самиот објект. Во него се наведува дека во објектот не биле пронајдени системи за автоматско откривање, јавување и гаснење пожар. Не бил забележан систем за известување на присутните лица за евакуација. Не биле забележани панични светла. Не биле утврдени доволен број излези според намената и големината на објектот. Внатрешната хидрантска мрежа, според записникот, била неисправна, некомплетна и без проток на вода во моментот на увидот. Наместо потребниот број противпожарни апарати, биле најдени само два.

Ова се елементи што зборуваат за оперативна, техничка и непосредна безбедност на објектот. Тие не се политичка категорија. Тие се обврски на оној што управува со просторот, го одржува, го користи, организира настани во него и мора да обезбеди минимални услови за заштита на присутните. Тука се отвора суштинското прашање: дали е правно одржливо истата тежина на вина да се распредели и на оние што имале непосредна контрола врз објектот и вечерта на настанот, и на оние што во некој претходен период имале административна или политичка функција?

Посебно значаен е делот од записникот во кој се наведува дека инвеститорот, односно правното лице, немало поднесено барање за мислење и согласност до Дирекцијата за заштита и спасување (ДЗС) за потребните документи. Тоа е реченица со голема правна тежина. Таа не го насочува фокусот кон политички носител на функција, туку кон правното лице кое го користело или уредувало објектот. Ако не биле поднесени потребните документи, ако немало елаборат, ако немало проценка, ако немало план за заштита и спасување, тогаш треба точно да се утврди кој имал обврска тоа да го направи, кој не го направил и кој продолжил да работи и покрај тоа.

Секоја административна слабост не значи автоматски и кривична одговорност

Токму тука се јавува клучната линија на одбраната. Не може секоја институционална слабост автоматски да стане кривична одговорност на секој функционер што некогаш бил дел од системот. Одговорноста мора да биде индивидуализирана. Самото постоење на потпис во административна постапка не е доволно за да се изгради кривична вина за трагедија настаната години подоцна во услови на конкретни оперативни пропусти во објектот.

Истото важи и за општината. Ако општината нема надлежност да издава лиценца за ваков тип дејност, ако не е орган што одлучува за противпожарна согласност, ако не е субјект што управува со објектот, ако не организира настан и ако не ја контролира фактичката поставеност на внатрешноста на дискотеката, тогаш мора да се биде исклучително внимателен со секоја теза што градоначалничката функција ја претвора во кривична вина. Политичката одговорност, моралната одговорност и кривичната одговорност не се исто. Во ваков предмет, нивното мешање може да ја направи постапката поширока, но не и посилна.

Претходно разгледаните документи и сведочења веќе отворија слична линија: тезата за „верижна одговорност“ низ повеќе години е процесно ризична ако не е поддржана со конкретни докази за секој обвинет поединечно. Сега записникот на ДЗС дополнително ја стеснува фактичката слика. Тој зборува за пиротехника, декоративни материјали, затворен простор, недоволни излези, непостоечки алармни системи, нефункционална опрема и за пропуштени документи од страна на правното лице.

Се бара прецизна адреса за одговорноста

Во јавноста често постои потреба за брза праведност. Тоа е човечки разбирливо, особено кога последиците се толку тешки. Но правната правда не се мери според бројот на обвинети, туку според квалитетот на доказите. Ако обвинението е премногу широко, ако во ист кош се ставаат лица со сосема различни улоги, ако не се прави разлика меѓу непосредна и посредна одговорност, тогаш ризикот не е само за одбраната. Ризикот е и за семејствата, и за јавноста, и за самата правда. Затоа што процес што не успева да ја докаже вината таму каде што ја тврди, на крај може да остави впечаток дека никој не е доволно одговорен, иако можеби одговорноста била многу конкретна и докажлива кај помал број лица.

Записникот на ДЗС, прочитан внимателно, не ја разводнува одговорноста. Напротив, тој бара нејзино прецизирање. Тој покажува дека оваа трагедија не може да се разбере само како резултат на административна историја, туку како резултат на конкретна опасна состојба во конкретен објект. Декоративни материјали што можеле да се запалат, пиротехника во затворен простор, недоволна евакуациска логика, затворени или нефункционални излезни решенија, недоволна и неисправна противпожарна опрема, отсуство на системи за тревожење и спасување, тоа се факти што бараат прецизна правна адреса.

Во тој контекст, записникот на ДЗС е важен затоа што ја враќа постапката кон фактите. А фактите, барем според овој документ, ја водат анализата кон внатрешната состојба на објектот, кон начинот на користење, кон безбедносната неподготвеност, кон пропуштените обврски на правното лице и кон конкретната вечер кога пожарот започнал. Тоа е далеку потесна, но правно многу посериозна рамка од општата теза дека сите што некогаш биле дел од институционалниот синџир мора да носат иста кривична тежина.

Правдата за „Пулс“ не смее да биде симболична. Таа мора да биде докажана. Само така процесот може да биде и правично воден, и убедлив за јавноста, и одржлив пред судот.