КОГА КОРИСТЕЊЕТО НА ЈАВНИТЕ УСТАНОВИ СЕ ДЕЛИ ПО ПОЛ

Дали органите на локалната самоуправа имаат овластување со организациски одлуки да воведуваат различен режим на користење на јавните услуги врз основа на полот?

Пишува: Јове Кекеновски

Одлуката на Општина Тетово да воведе посебни термини за користење на Градскиот базен исклучиво за жени и девојки не е прашање што треба да се сведе на дневнополитичка полемика, ниту, пак, на дебата за нечии верски, културни или лични убедувања. Таквиот пристап би ја промашил суштината на проблемот. Прашањето што се отвора е многу подлабоко и има јасна уставноправна димензија.

Во оваа анализа намерно не навлегувам во верските, културните или политичките аспекти на оваа одлука. Не затоа што тие не постојат, туку затоа што не се предмет на уставноправната анализа. Секој граѓанин има право на своите уверувања, а институциите имаат обврска да создаваат услови тие да се почитуваат. Но, кога јавната власт таквите барања ги претвора во задолжителни правила за користење на јавен објект, прашањето престанува да биде политичко или културно и станува уставноправно.

Суштинското прашање е едноставно: дали орган на локалната самоуправа може, со организациска одлука, да воспостави различен режим на користење на јавна услуга врз основа на полот, доколку такво овластување не произлегува од важечкиот Устав и законите?

Во правната држава локалната самоуправа не е носител ниту на уставотворна, ниту на законодавна власт, туку своите надлежности ги врши во рамките утврдени со Уставот и законите.Таа има право да ги организира јавните служби што се во нејзина надлежност, но нема право, преку организациски акти, фактички да уредува прашања што по својата природа припаѓаат на законската материја. Дискреционото право не е право на создавање нови правила, туку право, во рамките на законот, да се избере најсоодветниот начин за негово спроведување. Организацијата на работењето не смее да прерасне во нормативно уредување на уставно загарантираните слободи и права.

Во конкретниот случај никој не го оспорува правото на Општина Тетово да го утврдува работното време на Градскиот базен, да го организира начинот на неговото функционирање или да донесува правила што обезбедуваат безбедно и ефикасно користење на објектот. Но, сосема друго прашање е дали, под превезот на организациска мерка, може да се воведе различен режим на користење на јавна услуга врз основа на полот, ако такво овластување не произлегува од важечкиот правен поредок.

Во уставната демократија администрацијата не смее да го заменува законодавецот. Законодавната власт ги утврдува правилата што важат за сите граѓани, а извршната и локалната власт се должни да ги спроведуваат. Кога со организациски акт фактички се воспоставуваат правила што непосредно влијаат врз начинот на остварување на уставно загарантираните слободи и права, оправдано се поставува прашањето дали јавната власт останала во рамките на својата надлежност или навлегла во сфера која Уставот и законите ја резервираат за законодавецот.

Уставот е јасен. Членот 8 го утврдува владеењето на правото како темелна вредност на уставниот поредок. Членот 9 гарантира дека граѓаните се еднакви во слободите и правата, независно од полот, и дека се еднакви пред Уставот и законите. Членот 51, пак, утврдува дека сите прописи и други акти мора да бидат во согласност со Уставот и законите. Тоа значи дека ниту еден акт на орган на локалната самоуправа не може, без јасно законско овластување, да воведува нови правила што непосредно влијаат врз начинот на остварување на уставно загарантираните слободи и права. Овие одредби не се декларативни, туку обврзувачки правила за сите носители на јавната власт, вклучително и за единиците на локалната самоуправа.

Оттука, одлуката на Општина Тетово не треба да се оценува според тоа дали е популарна или дали произлегла од барање на дел од граѓаните. Во уставната демократија, ниту добрата намера, ниту групната поддршка не можат да бидат замена за уставните и законските овластувања. Кога јавната власт донесува одлука што непосредно влијае врз начинот на користење на јавна услуга, таа мора да покаже дека постапува во рамките на својата надлежност, во согласност со Уставот, законите и темелните принципи на законитост, еднаквост и владеење на правото.

Во демократското уставно уредување повикувањето на јавниот интерес само по себе не претставува доволен правен аргумент. Секогаш кога јавната власт се повикува на јавниот интерес, таа има обврска да покаже дека мерката што ја презема има јасен уставен и законски основ, дека е легитимна, неопходна и пропорционална на целта што сака да ја постигне. Добрата намера не може да биде замена за законското овластување, исто како што барањето на една група граѓани не може само по себе да создаде нов правен режим за користење на јавна услуга.

Во оваа смисла, не е спорно дека законодавецот, доколку оцени дека постои легитимен јавен интерес и доколку ги почитува уставните гаранции и меѓународните стандарди за заштита на човековите права, може со закон да уреди одредени специфични режими на користење на јавните услуги. Тоа, меѓутоа, е прашање на законодавна политика и парламентарна постапка. Предмет на оваа анализа не е што законодавецот би можел да уреди во иднина, туку дали, според важечкиот уставен и законски поредок, орган на локалната самоуправа може самостојно, со организациска одлука, да воспостави таков режим.

Оттука, сосема легитимно се поставува едно пошироко уставноправно прашање: ако денес се прифати дека орган на јавната власт може, со организациска одлука, да воведе различен режим на користење на јавна услуга врз основа на полот, според кои уставноправни критериуми ќе се определуваат границите на таквото овластување? Ова не е споредба меѓу различни основи на дискриминација, ниту предвидување на можни идни ситуации. Ова е уставноправен тест за доследноста на принципот на еднаквост и за границите на организациските овластувања на јавната власт.

Во секоја уставна демократија постои јасна хиерархија на правните акти и надлежности. Уставот ги поставува темелните принципи, законите ги разработуваат слободите, правата и обврските, а подзаконските и организациските акти служат исклучиво за нивно спроведување. Кога организацискиот акт фактички почнува да уредува прашања што непосредно влијаат врз начинот на остварување на уставно загарантираните слободи и права, тогаш веќе не станува збор само за организација на јавната служба, туку за прашање од уставноправно значење.

Оваа анализа не е насочена против никого. Таа не ги оспорува ничии верски, културни или лични убедувања, ниту потребите што ги изразува дел од граѓаните. Нејзината цел е да потсети дека во уставната држава секоја јавна власт, без оглед на добрата намера, е ограничена со Уставот и законите. Затоа не се оспорува правото на која било група граѓани да бара одредени решенија, туку овластувањето на јавната власт, без јасен уставен и законски основ, тие барања да ги претвори во задолжителни правила за користење на јавна услуга.

Оттука, прашањето што го отвора одлуката на Општина Тетово не треба да добие политички, туку институционален одговор. Доколку постои сомнеж дека со конкретната организациска одлука се надминати уставните и законските овластувања на локалната самоуправа или е доведен во прашање уставниот принцип на еднаквост, тогаш надлежните институции имаат должност да ја дадат конечната правна оценка. Тоа не е само прашање на заштита на правата на граѓаните, туку и на зачувување на уставниот поредок и принципот на владеење на правото.

Правната држава не се мери според тоа колку лесно им излегува во пресрет на различните барања, туку според тоа колку доследно ги почитува Уставот и законите кога одлучува за слободите и правата на секој граѓанин.