Правото на дијаспората да гласа не е партиско прашање, туку демократски принцип

Демократијата не завршува на државната граница. Таа не престанува да важи во моментот кога еден државјанин ќе замине на работа, студии или трајно ќе се насели во странство. Напротив, демократската држава има обврска да обезбеди секој нејзин државјанин да може реално, а не само формално, да го оствари своето избирачко право. Затоа расправата за гласањето на македонската дијаспора не смее да се сведе на дневнополитички пресметки и партиски калкулации. Таа е прашање на демократски принципи, уставна еднаквост и национална одговорност.

Во последните денови јавноста повторно е сведок на политичка полемика околу можноста за поедноставно гласање на македонските државјани кои живеат во странство. Повод е иницијативата на Владата за воведување современи форми на гласање, вклучително и електронско или гласање по пошта, со цел да се олесни остварувањето на избирачкото право на дијаспората. Наместо аргументирана расправа за тоа како ова право да се направи подостапно и побезбедно, дебатата повторно се претвори во меѓупартиска пресметка во која суштината останува во втор план.

Токму тука се поставува прашањето: дали навистина разговараме за заштита на изборниот процес или, всушност, разговараме за тоа кому му одговара, а кому не му одговара поголемата излезеност на македонските граѓани што живеат надвор од државата? Ако расправата се води исклучиво низ призмата на изборната математика, тогаш се губи од вид основниот демократски принцип дека избирачкото право е индивидуално уставно право на секој државјанин, а не привилегија што државата ја доделува според политичката корист што некој може да ја има од неговото остварување.

Затоа ова прашање не треба да се анализира од аспект на тоа која политичка партија ќе добие или ќе изгуби неколку илјади гласови повеќе. Вистинското прашање е дали Република Македонија сака да биде современа демократска држава која ќе ги охрабрува своите државјани да учествуваат во политичкиот живот, без оглед дали живеат во Скопје, Битола, Штип, Мелбурн, Торонто, Цирих или Њујорк. Демократијата не се мери според тоа колку е лесно да гласа мнозинството што живее дома, туку и според тоа колку државата вложува напор секој нејзин државјанин да може рамноправно да го оствари своето уставно право.

Избирачкото право не завршува на државната граница

Во секоја демократска држава избирачкото право претставува едно од темелните граѓански и политички слободи и права на граѓаните. Тоа не е награда што државата ја доделува, ниту привилегија што може да се условува со местото на живеење. Напротив, правото на глас произлегува од државјанството и претставува еден од основните облици преку кои граѓаните учествуваат во вршењето на власта. Доколку државата признава дека некое лице е нејзин државјанин, тогаш таа има и обврска да му овозможи реално да го оствари тоа право.

Денес не е доволно избирачкото право да постои само формално. Современите демократии прават јасна разлика меѓу формално и ефективно право на глас. Формално право постои кога законот му дозволува на граѓанинот да гласа. Но, ако за да го оствари тоа право мора да патува стотици или илјадници километри, да зема слободни денови од работа и да троши значителни финансиски средства, тогаш тоа право станува повеќе теоретско отколку практично.

Токму таква е реалноста за многу македонски државјани кои живеат во Австралија, Канада, Соединетите Американски Држави и други големи држави. За нив гласањето не е прашање на граѓанска должност, туку на сериозна финансиска и временска жртва. Во такви услови не може да се зборува за еднаква достапност на едно од основните демократски права.

Затоа, потребно е Република Македонија сериозно да размисли за воведување современи модели на гласање, меѓу кои и електронското гласање, како едно од најперспективните решенија за македонската дијаспора. Секако, тоа мора да биде проследено со највисоки стандарди на безбедност, заштита на личните податоци и сигурна идентификација на избирачите. Целта не е да се замени традиционалниот начин на гласање, туку да се обезбеди секој македонски државјанин, без оглед дали живее во Скопје, Мелбурн, Торонто или Цирих, да има еднаква можност да го оствари своето уставно право.

Во време кога дигиталните технологии се составен дел од секојдневниот живот, а преку нив граѓаните користат банкарски, здравствени и бројни други јавни услуги, сосема е оправдано да се отвори сериозна стручна и јавна дебата и за нивна примена во изборниот процес.

Демократијата одамна го нашла одговорот

Аргументот дека електронското или поштенското гласање може да создаде ризик од злоупотреби не смее однапред да биде причина за отфрлање на секоја реформа. Напротив, искуството на бројни демократски држави покажува дека решенијата постојат доколку постои политичка волја и институционален капацитет тие да се спроведат.

Во многу европски и прекуокеански демократии одамна се применуваат различни модели на гласање за државјаните кои живеат надвор од својата татковина. Некои користат гласање по пошта, други овозможуваат предвремено гласање, а трети постепено воведуваат електронски системи со високи стандарди за идентификација и заштита на изборниот процес. Заедничката цел е една: државата да не ги оттурнува своите граѓани од демократскиот процес само затоа што живеат надвор од нејзините граници.

Компаративните искуства дополнително ја потврдуваат оваа тенденција. Германија им овозможува на своите државјани во странство да гласаат по пошта, Италија одамна воспостави посебен систем за гласање на својата бројна дијаспора, Франција комбинира различни модели на гласање за своите државјани во странство, додека Естонија стана светски пионер во воведувањето на интернет-гласањето на национално ниво. Секоја од овие држави избрала модел што одговара на нејзиниот правен и институционален систем, но сите тргнуваат од истата демократска премиса, државјанинот не смее да го изгуби своето избирачко право само затоа што живее надвор од границите на својата татковина.

Македонија нема потреба да измислува нов модел. Таа треба да ги анализира најдобрите меѓународни практики, да ги почитува препораките на релевантните меѓународни институции и да изгради систем што истовремено ќе гарантира безбедност, доверба и достапност. Прашањето не е дали постојат технички решенија, туку дали постои подготвеност тие да бидат применети.

Дијаспората не е банкомат, туку дел од нацијата

Македонската дијаспора не може да биде третирана како важна само тогаш кога испраќа дознаки, инвестира во татковината, купува недвижности, отвора компании или финансиски ги поддржува своите семејства. Таа претставува значаен дел од македонскиот национален потенцијал како човечки така и интелектуален, економски и културен.

Нашите иселеници се најдобри амбасадори на Македонија низ светот. Тие градат успешни професионални кариери, ја афирмираат македонската култура и традиција, создаваат деловни врски и најчесто се првиот мост преку кој многу странски инвеститори, деловни партнери и институции ја запознаваат Македонија. Во исто време, тие остануваат сопственици на имот, одржуваат семејни врски, вложуваат во своите родни места и ја следат политичката и општествената состојба во Македонија.

Токму затоа е контрадикторно државата постојано да ги повикува да инвестираат, да се вратат и да придонесат за економскиот и демографскиот развој, а истовремено да не покаже доволна подготвеност да им го олесни остварувањето на едно од нивните најосновни демократски права. Дијаспората не е извор само на девизни приливи; таа е составен дел од македонската нација и заслужува таков третман.

Стравот од злоупотреби не смее да биде изговор за ограничување на правата

Ниту еден изборен систем не е апсолутно имун на ризици. Но, демократските држави не ги ограничуваат основните права поради можноста од злоупотреба. Наместо тоа, тие воспоставуваат механизми што ќе обезбедат транспарентност, контрола и доверба во изборниот процес.

Доколку постојат оправдани дилеми околу електронското гласање, тие треба да бидат предмет на стручна, а не на политичка расправа. Решението може да биде комбинација од различни модели, како на пример гласање по пошта, електронско гласање, гласање во дипломатско-конзуларните претставништва или други проверени механизми. Но, ограничувањето на правото не смее да биде првиот избор на демократската политика.

Не станува збор за партиски интерес, туку за демократска зрелост

На крајот, ова прашање не треба да се сведува на проценки кој ќе добие, а кој ќе изгуби повеќе гласови. Таквиот пристап ја девалвира суштината на демократијата и ги претвора уставно загарантираните права во средство за дневнополитички пресметки.

Вистинското прашање е дали Република Македонија има институционална зрелост да им обезбеди на сите свои државјани еднаков пристап до избирачкото право, без оглед каде живеат. Државата што искрено сака да ја зачува врската со својата дијаспора мора да ја вклучува, а не да ја исклучува од демократските процеси. Зашто, демократијата не се мери само според тоа како ги третира граѓаните што живеат дома, туку и според тоа како се однесува кон оние што, иако далеку од татковината, никогаш не престанале да бидат нејзини граѓани.

И власта и опозицијата во Република Македонија треба да се согласат околу една едноставна вистина: демократијата не познава блиски и далечни граѓани. Таа познава само еднакви граѓани. Затоа, ако навистина сакаме посилна, пообединета и посовремена Македонија, мора да престанеме да ја гледаме дијаспората низ призмата на дневнополитичките калкулации и изборните математики, а да почнеме да ја третираме како нераскинлив дел од македонското демократско и национално ткиво. Само така ќе покажеме дека државата не завршува на своите граници, туку живее секаде каде што живее македонскиот граѓанин.