Уставен инженеринг без консензус • Зошто внесувањето на Бугарите во македонскиот Устав е голема стратешка грешка?

Повеќе од три децении по независноста, Република Македонија се обидува да одржи рамнотежа помеѓу надворешниот притисок, внатрешната кохезија, историскиот идентитет и стремежот кон евроатлантска интеграција. Секој голем уставен компромис и беше претставуван на македонската јавност како историски исчекор, што наводно ќе донесе стабилност, просперитет или меѓународна прифатеност. Но, во пракса, секоја отстапка само ја отвораше вратата за ново барање.

Денес, предлогот за внесување на Бугарите во македонскиот Устав повторно се претставува како техничка обврска, симболичен гест или административен амандман неопходен за продолжување на европскиот интеграциски процес. Меѓутоа, ваквото толкување опасно ја поедноставува суштината на проблемот. Дебатата не е околу тоа дали граѓаните кои се идентификуваат како Бугари треба да имаат права и слободи, тие веќе ги имаат. Вистинското прашање е дали македонската држава повторно треба да ги менува своите уставни и национални темели под директен надворешен политички притисок, без никакви гаранции дека процесот на барања и отстапки некогаш ќе заврши.

Проблемот не е со бугарското малцинство, проблемот е гео-политичкиот контекст во кој оваа уставна измена се наметнува.

Опасен преседан на бескрајни отстапки!

Една од најчестите стратешки грешки што може да ги направи малите држави е да веруваат дека отстапките автоматски создаваат почит. Историјата постојано го докажува спротивното, кога една држава прифаќа надворешно наметнати промени под притисок, без национален консензус и без реципроцитет, автоматски следуваат нови барања. (гледајте ги Либан, Грузија, Ерменија, но и Молдавија).

Македонија веќе го смени своето знаме, повеќе пати го измени Уставот, ги ревидираше учебниците, го смени своето историски наратив, ги смени државните симболи и на крај го промени своето уставно име преку Преспанскиот договор. Секој чекор беше претставуван како последната пречка на патот кон подобра иднина. Но, по секоја отстапка, се појавуваше нов услов.

Затоа, внесувањето на Бугарите во уставот не се доживува од страна на народот како изолиран амандман, напротив, голем дел од граѓаните го перципираат како дел од континуиран процес на постепена ерозија на македонската национална позиција односно идентитетот.

Оваа перцепција е од суштинско значење. Во политиката, легитимитетот се гради преку правни процедури и преку јавна доверба, кога граѓаните почнуваат да веруваат дека секој национален компромис, дополнително ја ослабува државата без да произведе конкретни стратешки европски придобивки, автоматски институционалната доверба во Европската Унија почнува да се распаѓа и антиевропски сентимент почнува да расте.

Европската Унија може да инсистира колку што сака, дека овој амандман е само симболичен, но симболите имаат огромно значење во Балканот. Уставните идентитетски клаузули или членови претставуваат фундаментални политички изјави за природата и за идентитетот на самата држава, а не се обични бирократски детали.

Суштинскиот проблем е официјалната позиција на Бугарија!

Главната контрадикција во целиот овој процес лежи во фактот дека официјалната бугарска политичка доктрина често го оспорува легитимитетот на посебниот македонски историски и национален идентитет.

Ова не е изолиран инцидент. Во текот на годините, бројни бугарски политичари, историчари, јавни личности, па дури и официјални државни документи, отворено тврдеа дека македонската нација е вештачка конструкција, дека македонскиот јазик е само дијалект на бугарскиот или дека македонскиот идентитет е резултат на политички инженеринг од страна на Југославија.

Во такви услови, уставните измени престануваат да бидат едноставен акт за малцинско вклучување и полека стануваат политички натоварени инструменти што многу Македонци ги доживуваат како легитимирање на надворешни наративи насочени против сопствениот историски континуитет.

Токму заради тоа, ова прашање создава толку силен емоционален и политички отпор!

Доколку односите помеѓу Скопје и Софија би биле засновани врз основа на взаемно признавање и взаемна почит, ситуацијата ќе беше поинаква. Но, кога едната страна продолжува да го доведува во прашање историскиот легитимитет на другата страна, уставните отстапки дефинитивно се толкуваат не како гестови на соживот, туку како симболи на потчинетост. Ниту една сериозна европска демократија не би го менувала својот уставен идентитетски рамковен систем под притисок од соседна држава која отворено го оспорува нејзиниот национален идентитет.

Европската интеграција не смее да стане национална само-негација

Европската Унија првично беше замислена како проект на соработка помеѓу суверени нации, а не како механизам за идентитетски инженеринг. За жал, во нашиот случај, интеграцискиот процес сѐ повеќе изгледа трансформиран во систем во кој историските спорови, билатералните незадоволства и националистичките интерпретации директно се внесуваат во рамката на пристапните преговори. А ова создава исклучително опасен преседан и за Македонија и за самиот европски проект.

Доколку преговорите за членство во ЕУ станат условени од прифаќање туѓа интерпретација на историјата, јазикот или идентитетот, тогаш Унијата престанува да функционира како правно заснована политичка структура и се претвора во геополитичка арена во која посилните членки можат да наметнуваат идеолошки наративи врз послабите кандидати или членки.

Македонската јавност веќе развива длабок скептицизам кон европскиот процес. Голем број граѓани повеќе не ја доживуваат европската интеграција како партнерство помеѓу еднакви, туку како бескраен синџир на понижувања, во кој националното достоинство постојано станува предмет на преговарање.

Оваа перцепција, без оглед дали Брисел сака да ја признае или не, има реални политички последици. Колку повеќе се интензивира надворешниот притисок, толку повеќе расте антиевропското расположение во државата. Иронично, оние што тврдат дека ја бранат европската иднина на Македонија, на крајот може да ја уништат јавната поддршка за самата Европа.

Лажниот аргумент за европските вредности!

Поддржувачите на уставните измени често го претставуваат противењето како заостанат национализам или отпор кон европските вредности. Овој аргумент е апсолутно нечесен.

Одбраната на уставниот суверенитет и националниот идентитет не ја прави една држава антиевропска.

Франција агресивно го штити францускиот јазик, Грција жестоко ги брани своите историски наративи (кои воопшто не ни се точни). Полска отворено се спротивставува на надворешно политичко мешање во чувствителни културни прашања. Самата Бугарија бескомпромисно ги брани своите национални историски позиции. Зошто тогаш од Македонија се очекува да се однесува поинаку?

Зошто македонското национално самоодржување автоматски се етикетира како екстремизам, додека идентичното однесување во другите европски држави се смета за патриотизам?

Постои длабоко неправеден двоен стандард во балканската политичка средина. Од малите држави често се очекува да демонстрираат зрелост исклучиво преку отстапки, додека поголемите држави или членки на ЕУ не се соочуваат со еквивалентен притисок за компромис.

Суверена држава има право да го заштити својот историски наратив, уставен поредок и национален континуитет без да биде обвинета за радикализам. Најопасниот аспект на ова прашање е внатрешната поларизација што ја создава, и токму поради тоа, внатрешната стабилност е далеку поважна од надворешното одобрување

Ваква уставна измена без солидни гаранции од страната на ЕУ, дополнително би ја продлабочила општествената фрагментација, би ја засилила политичката радикализација и уште повеќе би ја ослабнала довербата во институциите. Голем број граѓани веќе се чувствуваат политички отуѓени и економски исцрпени. Наметнувањето на уште една длабоко контроверзна идентитетска промена врз општеството, без јасни исходи и конкретни чекори и граници, носи ризик од долгорочна нестабилност.

Имаме тука и друг момент, во случаи и ако измените се прифатени, подлабоките политички и психолошки последици ќе останат нерешени. Значителен дел од населението и понатаму ќе го доживува процесот како надворешно наметнат и суштински нелегитимен. Ова ќе создава плодна почва за екстремизам, антизападни наративи и поширока недоверба кон демократските институции. Што автоматски отвара нов прозор за надворешно вливање, дезинформација и можни хибридни напади. И така актерите (без разлика дали се државни или не-државни актери) што тврдат дека го стабилизираат регионот може ненамерно да придонесат за негова дестабилизација.

Признавањето мора да биде взаемно!

Ниту едно демократско општество не треба да се спротивставува на граѓанските права на луѓето кои се идентификуваат поинаку. Граѓаните кои се идентификуваат како Бугари треба да уживаат целосни слободи, културни права и правна заштита како што веќе уживаат и во постојната Македонска уставна и законска рамка.

Доколку Бугарија навистина бара историско помирување и партнерство со Македонија, тогаш процесот мора да започне со вистинска взаемна почит. Тоа подразбира недвосмислено признавање на македонската нација, македонскиот јазик и правото на Македонците самите да го дефинираат својот историски идентитет без надворешен надзор.

Сѐ помалку од ова, ќе создава впечаток дека уставните измени не се заштита на малцинствата, туку инструмент на политички притисок. Взаемната почит не може да постои само во една насока. Предолго македонската дипломатија функционираше од позиција на страв, страв од изолација, страв од критики, страв од блокирани интегративни процеси и страв од меѓународно неодобрување. А видовме какви резултати стравот ни донесе…

Сериозните држави преживуваат преку стратешко трпение, национален консензус и политичко самопочитување. Ова не значи изолационизам, не значи непријателство кон соседите и апсолутно не значи отфрлање на Европската иднина. Тоа значи разбирање дека долгорочната национална стабилност не може да се гради врз постојан уставен импровизиран инженеринг под надворешен притисок. Тоа значи дека кончено имаме црвени линии и ова е нашиот став!

Според мене и да резимирам, дебатата околу внесувањето на Бугарите во Уставот всушност не е дебата за етничко вклучување. Таа е дебата за суверенитетот, легитимитетот, националниот континуитет и границите на надворешниот политички притисок. Држава што постојано ги менува своите уставни темели за да ги задоволи странските барања, на крајот ризикува да ја изгуби довербата во сопствениот институционален идентитет.

Македонија треба да гради добри односи со Бугарија, регионална соработка и европска интеграција. Но, ниту една од овие цели не бара национална само-негација. Вистинските европски вредности се засноваат врз еднаквост помеѓу нациите, взаемна почит и доброволна соработка а не врз уставни измени извлечени преку дипломатска принуда или преку притисок, ултиматуми или инженерски компромиси кои немаат вистински јавен легитимитет.

Стабилноста во регионот ќе постои само кога сите страни ќе прифатат едноставен принцип: Почитта не може да се бара преку притисок, таа мора да биде заслужена преку реципроцитет.