КОЈ КОГО КОДОШЕЛ ЗА ВРЕМЕ НА КОМУНИЗМОТ ВО УНГАРИЈА Ќе се откријат имињата на 60.000 поранешни информатори

 

Унгарија денеска треба да ги објави досиејата на тајната полиција од комунистичката ера, откривајќи ги идентитетите на десетици илјади поранешни информатори, со што земјата по децении демократија ќе се потсети на своето репресивно минато.

Од демократската транзиција во 1990 година обидите за целосно отворање на архивите од комунистичката ера постојано не успеваа. Критичарите ги обвинуваат последователните влади за неуспехот, велејќи дека се плашат дека објавувањето на документите може да ги компромитира јавните личности од целиот политички спектар.

Премиерот Петер Маѓар во септември предводеше закон со кој јавноста за прв пат ќе има неограничен пристап до документите. Дигитализираната база на податоци, која ќе овозможи пребарување на имињата и евиденцијата на околу 50.000 до 60.000 поранешни информатори, од денеска треба да биде достапна на посебна веб-страница.

– Подобро доцна отколку никогаш. Добиваме пристап до многу поголема количина информации отколку порано, за тоа кого регрутирале властите и како функционирал безбедносниот апарат во тоа време – вели историчарот Ласло Еорси од Фондацијата на Институтот 1956.

Втората серија документи, која содржи подетални информации за околу 9.000 информатори, ќе биде објавена во февруари. Некои чувствителни лични податоци, како што се информациите за сексуалната ориентација на поединците, ќе бидат затемнети.

Од 1949 до 1989 година, Унгарија беше под еднопартиска комунистичка влада која го потиснуваше отпорот кон режимот. Како и во Источна Германија и другите делови од Источниот блок контролиран од Советскиот Сојуз, властите користеа огромна мрежа на информатори за следење на јавното расположение.

Честопати регрутирани под принуда, луѓето биле задолжени да известуваат за колеги, пријатели, па дури и за членови на семејството, барајќи знаци на нелојалност кон власта. Според проценките од Архивите на државната безбедност, тајната полиција вработила вкупно околу 150.000 информатори во текот на 4 децении. Сепак, евиденцијата за само една третина од нив е зачувана.

Се верува дека многу од досиејата биле уништени за време на антисоветското востание во 1956 година или биле сокриени за време на повеќемесечната мирна транзиција кон демократија.

Дебатата за отворање на архивите ја прогонува унгарската политика уште од падот на комунизмот. Во 2002 година, само неколку недели по преземањето на функцијата премиер, социјалистот Петер Меѓеши се најде во центарот на скандал кога беше откриено дека работел како таен агент за време на комунистичката ера.

Случајот предизвика нови барања за транспарентност. Во 2003 година, унгарскиот парламент донесе закон со кој им се дозволува на луѓето под надзор да откријат кој ги пријавил. Сепак, поширокиот пристап до документите остана резервиран за истражувачите, кои до последната реформа мораа да бараат дозвола од архивите на државната безбедност.

Историчарите предупредуваат дека луѓето не треба автоматски да бидат осудени само затоа што нивните имиња се на списоците на информатори.

– Знам доста примери каде што некој бил вмешан, но не поднел никакви извештаи; згора на тоа, тие презеле голем ризик свртувајќи се против властите. Некои дури би можеле да се сметаат за вистински херои – вели Еорси.

Тој очекува објавувањето на документите да донесе откритија што ќе имаат последици и во јавниот и во приватниот живот.

– Ова би можело да предизвика еден вид хистерија во наредните месеци – рече историчарот.