ХРВАТСКА Ѝ СЕ ЗАКАНИ НА ЦРНА ГОРА СО ВЕТО Ова се шесте барања на Загреб што Подгорица мора да ги исполни пред да стане членка на ЕУ

Црна Гора важи за најнапредниот кандидат за членство во Европската Унија од Западен Балкан и Брисел ја гледа како најверојатен следен член на Унијата. Но, последната фаза од пристапниот процес може да се покаже и како најтешка. Хрватска јасно порача дека нема да дозволи во Европската Унија да се внесат нерешени билатерални спорови и очекува Подгорица да затвори неколку чувствителни прашања пред да го добие конечниот политички „амин”.

Првото барање се однесува на воените злосторства и логорот Морињ. Во текот на војната во 1991 и 1992 година, во поранешниот воен објект Морињ биле затворани и малтретирани хрватски заробеници. Хрватска бара да продолжи кривичното гонење на одговорните, да се зачува спомен-плочата поставена на местото на логорот и да се промени името на базенот во Котор, кој го носи името на Зоран Гопчевиќ, личност што Загреб ја поврзува со логорот.

Второто прашање се исчезнатите лица од Домовинската војна. Според хрватските власти, сè уште не е расветлена судбината на 14 хрватски државјани кои исчезнале за време на конфликтот. Загреб бара Подгорица да продолжи со отворање на архивите, истрагите и соработката со надлежните институции за конечно да се утврди нивната судбина.

Третото барање е обесштетување на поранешните затвореници од логорите. Хрватска очекува Црна Гора да донесе законско решение со кое поранешните затвореници ќе добијат финансиска и морална сатисфакција, слично на решенијата што веќе постојат во неколку држави од регионот. Ова прашање во последните месеци добива сè поголема политичка тежина во односите меѓу двете земји.

Еден од најпознатите билатерални спорови е судбината на школскиот брод „Јадран”. Бродот, изграден во 1933 година, пред распадот на Југославија бил стациониран во Сплит, а во 1991 година бил испратен на ремонт во Тиват, по што останал во Црна Гора. Загреб тврди дека станува збор за хрватски воен имот кој треба да биде вратен, додека Подгорица смета дека бродот законски ѝ припаѓа бидејќи се нашол на нејзина територија во моментот на државното осамостојување.

Петтото отворено прашање е морската граница кај полуостровот Превлака. Иако двете држави со години функционираат според привремен договор, конечната линија на разграничување никогаш не е утврдена. Загреб бара билатерално решение или договор за конечно затворање на спорот, бидејќи токму ова подрачје го контролира влезот во Бока Которска и има значење и за безбедноста и за морските права.

Хрватска инсистира и на подобра заштита на правата на хрватското малцинство во Црна Гора. Особено се потенцираат образованието на мајчин јазик, зачувувањето на културното наследство во Бока Которска, како и враќањето или обесштетувањето на имот што, според Загреб, им бил одземен на хрватски семејства и сè уште не е решен преку судските постапки.

Дополнителен товар во односите создаде и Резолуцијата за Јасеновац, која црногорскиот парламент ја усвои во 2024 година. Во Загреб тоа беше оценето како политички потег инспириран од Белград, поради што односите нагло се влошија. Иако ова не е формално дел од преговарачките поглавја, атмосферата што ја создаде резолуцијата дополнително ја намали довербата меѓу двете земји.

Хрватската влада нагласува дека не се работи за поставување нови услови, туку за примена на едно од основните начела на европското проширување – добрососедските односи. Загреб потсетува дека Европската Унија повеќепати истакнала дека не сака во своите редови да внесува нерешени билатерални спорови кои подоцна би можеле да ја блокираат работата на Унијата.

Од црногорска страна се повторува дека постои подготвеност за дијалог, но и дека дел од овие прашања не можат да се решат преку ноќ, бидејќи се поврзани со сложени историски, правни и имотно-правни процедури. Подгорица сепак останува уверена дека преговорите со Загреб ќе продолжат и дека компромис е можен.

Случајот меѓу Хрватска и Црна Гора внимателно се следи и во другите држави од Западен Балкан. За многумина тој претставува показател дека, покрај исполнувањето на европските реформи, секоја кандидатка ќе мора да ги затвори и чувствителните билатерални прашања со соседите пред да стане полноправна членка на Европската Унија.