ЧЕТИРИ ГОДИНИ ПОДОЦНА Што навистина ѝ донесе Францускиот предлог на Македонија?

Поминаа четири години од денот кога на македонската јавност ѝ беше претставен Францускиот предлог како „единствена шанса“ за почеток на преговорите со Европската Унија. Тогаш се тврдеше дека со неговото прифаќање конечно ќе биде деблокиран европскиот пат на државата. Денес, четири години подоцна, време е без политички страсти да се постави едно едноставно прашање: дали Македонија навистина го доби ветеното или плати висока политичка и државна цена без соодветен резултат?

Најважните елементи на предлогот беа: уставни измени со внесување на Бугарите во Преамбулата на Уставот; спроведување на Договорот за пријателство од 2017 година и билатералните протоколи; следење на исполнувањето на овие обврски како дел од преговарачката рамка со ЕУ како и можност Бугарија и понатаму да влијае врз текот на пристапните преговори доколку оцени дека обврските не се исполнуваат.

Предлогот предизвика силна политичка и општествена поларизација во Македонија. Поддржувачите тврдеа дека тоа е единствениот начин да се деблокира европскиот пат, додека противниците сметаа дека со него билатералните историски и идентитетски прашања за првпат се вградени во преговарачката рамка на ЕУ, што создава опасен преседан. Во јули 2022 година се одржаа и масовни протести против неговото прифаќање.

Од денешна перспектива, резултатите од спроведување на предлогот остануваат предмет на сериозна дебата. Иако формално беа отворени пристапните преговори и беше завршен скринингот, суштинските преговори не продолжија бидејќи не се усвоени уставните измени што се предуслов за следната меѓувладина конференција. Во меѓувреме, Албанија продолжи самостојно на европскиот пат, додека Македонија остана во застој.

Што доби Македонија?

Објективно гледано, Македонија доби три работи. Прво, беше формално деблокирано бугарското вето и се одржа првата меѓувладина конференција со Европската Унија. Второ, беше завршен скрининг-процесот, кој претставува техничка подготовка за пристапните преговори. Трето, Европската Унија испрати политичка порака дека местото на Македонија останува во Унијата.

Но, ниту една од овие придобивки не значеше и реален напредок во преговарачкиот процес.

Кога денес ќе се направи биланс, станува јасно дека цената што Македонија ја прифати беше значително поголема од конкретните резултати. Главните негативности на Францускиот предлог за Македонија може да се сведат на неколку суштински политички, правни и идентитетски прашања:

Прво, билатералниот спор со Бугарија е внесен во европскиот пристапен процес. Наместо Македонија да напредува првенствено според Копенхашките критериуми — владеење на правото, демократија, економски реформи и функционални институции, нејзиниот напредок стана зависен и од исполнувањето на обврски поврзани со Договорот за добрососедство и двата билатерални протоколи со Бугарија. Со тоа, прашања од историјата, јазикот и идентитетот добија европска институционална тежина.

Второ, Бугарија доби трајна можност да го блокира процесот. Иако формално преговорите се водат со Европската Унија, за отворање и затворање на кластерите и поглавјата е потребна согласност од сите земји членки. Тоа значи дека Софија може во повеќе фази повторно да поставува услови или да оцени дека Македонија недоволно ги исполнува преземените обврски. Практично, ветото не беше целосно отстрането, туку беше претворено во механизам што може повторно да се активира.

Трето, уставните измени се поставени како услов пред вистинското отворање на преговарачките кластери. Македонија ја одржа првата меѓувладина конференција и го заврши скринингот во декември 2023 година, но не може да премине во следната фаза без внесување на Бугарите во Уставот. Така, политички чувствително внатрешно прашање стана надворешен услов за европски напредок.

Четврто, не постојат цврсти гаранции дека со уставните измени ќе завршат бугарските барања. Францускиот предлог не содржи механизам што би ја спречил Бугарија во иднина да отвора нови прашања, како толкувањето на заедничката историја, учебниците, историските личности, говорот на омраза или работата на историската комисија. Македонија треба да исполни конкретен услов, додека обврската дека потоа нема да има нови условувања не е еднакво конкретна.

Петто, создаден е преседан националниот идентитет на кандидатска држава да биде предмет на притисок во пристапниот процес. Европските интеграции треба да се засноваат врз реформи и усогласување со европското право, а не врз прифаќање на историски толкувања на соседна држава. Токму тука е најголемиот принципиелен проблем: Македонија е ставена во позиција постојано да докажува нешто што за другите народи и држави се смета за саморазбирливо како на пример сопствениот јазик, историја и национална посебност.

Шесто, македонскиот јазик не е целосно заштитен од бугарски еднострани толкувања. ЕУ го употребува македонскиот јазик без дополнителни квалификации во своите документи, што е позитивно. Но Бугарија приложи еднострана декларација со која го изнесува сопствениот став за потеклото на македонскиот јазик. Иако таа декларација формално не е став на ЕУ, фактот дека останува во официјалниот контекст на процесот создава простор прашањето повторно да се политизира.

Седмо, Македонија и Албанија беа раздвоени на европскиот пат. Двете држави ја одржаа првата меѓувладина конференција во јули 2022 година, но Албанија потоа продолжи со отворање на кластерите и поглавјата, додека Македонија остана блокирана поради уставните измени. Денес Албанија има отворено сите 33 преговарачки поглавја, додека Македонија сè уште нема започнато суштински преговори по кластерите.

Осмо, предлогот создаде длабока внатрешна политичка поделба. Наместо европската интеграција да биде обединувачки државен проект, таа се претвори во извор на недоверба, протести, меѓупартиски конфликти и сомневање дека државата повторно прифатила асиметричен договор под надворешен притисок.

Деветто, Македонија презеде обврски без јасен рок за членство. Државата треба да направи уставни и политички отстапки веднаш, додека ЕУ не гарантира датум за прием, автоматско отворање на кластерите или заштита од идни блокади. Оттука произлегува суштинската асиметрија: македонските обврски се конкретни и непосредни, а европската награда е условна и временски неопределена.

Десетто, со Францускиот предлог проблемот не беше решен, туку беше префрлен во самата преговарачка постапка. Формално беше отворен процесот, но суштински Македонија остана во чекалницата. Советот на ЕУ ја одобри преговарачката рамка на 18 јули 2022 година, а првата меѓувладина конференција се одржа на 19 јули, но по завршувањето на скринингот процесот повторно застана.

Најкратко кажано, Францускиот предлог не го укина бугарското условување, туку го европеизираше. Македонија доби формален почеток на преговорите, но за возврат прифати билатерални историски и идентитетски прашања да станат дел од процесот во кој Бугарија има можност да влијае врз секоја наредна фаза.

Четири години подоцна, веќе не е потребно да чекаме историјата да ја даде својата оценка. Резултатите се видливи: Македонија не ги започна суштинските преговори по кластери, беше раздвоена од Албанија, а бугарските барања од билатерален спор беа претворени во дел од европската преговарачка рамка. Наместо ветената деблокада, државата доби нов и долгорочен механизам на условување; наместо сигурен европски напредок, доби обврски без цврсти гаранции и без јасен рок за членство.

Затоа, врз основа на досегашните политички и правни последици, Францускиот предлог не може да се оцени како успешно компромисно решение за Македонија. Тој не го реши македонско-бугарскиот спор, туку го внесе во пристапниот процес и ѝ овозможи на Бугарија своите билатерални барања да ги поставува под европско знаме. Македонија, пак, ја плати политичката цена, а сè уште не го доби она што во јули 2022 година ѝ беше ветувано, реален, предвидлив и непречен почеток на преговорите за членство во Европската Унија.