АЛБАНИЈА ВО КЛУБОТ НА ЗЕМЈИТЕ НА „АРТЕМИС“ Договорот што може да ѝ отвори врата кон идни вселенски мисии

Албанија официјално се приклучи кон меѓународната група земји што ги потпишале „Артемис“ договорите на НАСА, со што Тирана влегува во рамката за идната меѓународна соработка во истражувањето на Месечината, Марс и вселената.

Договорот на 21 септември во седиштето на НАСА во Вашингтон го потпиша албанскиот министер за Европа и надворешни работи Ферит Хоџа. На церемонијата присуствуваа заменик-администраторот на НАСА Мет Андерсон, американскиот заменик-помошник државен секретар за вселена и животна средина Конор Томлинсон и амбасадорот на Албанија во САД Ервин Бушати.

Со потписот, Албанија стана 73 земја потписничка на „Артемис“ договорите. НАСА наведува дека договорите се засноваат на принципи за мирно, транспарентно, безбедно и одржливо истражување на вселената.

– За Албанија, овој момент е повеќе од потпис. Тоа е израз на верба во науката, иновациите и меѓународната соработка – изјави Хоџа.

Тој оцени дека приклучувањето создава нови можности за младите генерации и ја поврзува Албанија со технологии, знаење и меѓународни партнерства што би можеле да имаат улога во идниот развој на вселенскиот сектор.

Хоџа истакна и дека „Артемис“ додава нова димензија на стратешкото партнерство меѓу Тирана и Вашингтон.

Што се всушност „Артемис“ договорите?

„Артемис“ договорите беа воспоставени во 2020 година од НАСА и американскиот Стејт департмент со цел да постават заеднички принципи за цивилното истражување и користење на вселената.

Тие предвидуваат мирно истражување, транспарентност, соработка меѓу системите, помош на астронаути во опасност, регистрација на вселенските објекти, јавно споделување научни податоци, заштита на историски значајни локации во вселената, спречување штетно мешање меѓу мисии и намалување на вселенскиот отпад.

Договорите се необврзувачки принципи, а не нов меѓународен договор што на Албанија автоматски ѝ носи средства или гарантира учество во конкретна мисија. Тие се надоврзуваат на постојното меѓународно вселенско право, вклучително и Договорот за вселената од 1967 година.

Што може да значи ова за Албанија во иднина?

Потписот е особено интересен затоа што Албанија веќе има практично искуство со вселенски технологии.

Во јануари 2023 година, во орбитата беа лансирани сателитите „Албанија-1“ и „Албанија-2“ со ракета „Falcon 9“ на „SpaceX“ од Кејп Канаверал. Сателитите беа обезбедени преку договор со Satellogic за следење на територијата на Албанија и добивање геопросторни податоци и сателитски снимки.

Албанските институции веќе ги користат ваквите податоци за области како следење пожари и поплави, земјоделство, животна средина и откривање нелегална градба.

Токму тука може да биде една од практичните последици од членството во „Артемис“: Албанија добива подобра позиција за вклучување во идни научни и технолошки партнерства со земји и институции што работат на вселенски мисии.

НАСА веќе има примери во кои земји потписнички учествувале со научни и технолошки инструменти, вклучително и „CubeSat“-сателити. За мисијата „Артемис II“, на пример, беа избрани CubeSat-мисии од меѓународни партнери, при што земјите морале да бидат потписнички на „Артемис“ договорите.

Тоа значи дека во иднина албански универзитети, инженери, научници или приватни компании би можеле да бараат место во конкретни меѓународни вселенски проекти, доколку развијат соодветни технологии или научни мисии. Сепак, тоа не е автоматско право што произлегува само од потписот.

Од сателити над Албанија до Месечината

Албанија во последните години постепено го гради своето присуство во вселенскиот сектор. Со „Албанија-1“ и „Албанија-2“ земјата доби пристап до напредни сателитски податоци, а во 2023 година албанските институции објавија дека системот покривал повеќе од 13.000 квадратни километри со обработени сателитски податоци.

Сега со „Артемис“ се отвора друга димензија – не само користење податоци од сателити што орбитираат околу Земјата, туку можност за вклучување во пошироката меѓународна екосистема што се создава околу идното истражување на Месечината и, подоцна, Марс.

НАСА во моментов ја насочува програмата „Артемис“ кон враќање на луѓето на Месечината и воспоставување долгорочно присуство таму, со меѓународни и комерцијални партнери. Според актуелниот план на НАСА, првото ново слетување со луѓе е планирано во рамките на „Артемис IV“ во 2028 година.

За Албанија, затоа, денешниот потпис не значи дека албански астронаут ќе оди на Месечината или дека земјата веднаш добива сопствена вселенска мисија. Значи дека Тирана се приклучува кон меѓународната рамка во која ќе се договараат и развиваат дел од идните цивилни вселенски активности.

Ако Албанија продолжи да инвестира во сателитски технологии, обработка на геопросторни податоци, универзитетско образование, инженерство и развој на сопствена вселенска експертиза, потписот може да биде основа за многу поконкретни проекти во годините што следуваат.