ПО 2030 ГОДИНА ПАРИТЕ МОЖЕБИ НЕМА ДА БИДАТ НАЈВАЖНИ, НО… Маск и Косла најавуваат економија на изобилство, ама не се знае кој од тоа ќе има полза

Светот по 2030 година би можел да влезе во економска ера за која денешните учебници немаат подготвено име: производство без работници, знаење по цена блиска до нула, хуманоидни роботи во фабриките и домаќинствата и општество во кое платената работа повеќе не е главен услов за преживување. Илон Маск оди и чекор понатаму – тој предвидува дека вештачката интелигенција и роботите ќе создаваат толку многу производи и услуги што до 2036 година парите би можеле да станат речиси ирелевантни.

Во интервјуто со главната уредничка на „Економист”, Зани Минтон Бедос, Маск тврди дека вештачката интелигенција за околу пет години би можела да ја надмине вкупната човечка интелигенција. Неговото објаснување е едноставно: парите се средство со кое луѓето купуваат ограничени производи и услуги, но доколку автоматизираните системи произведуваат повеќе отколку што човештвото може да потроши, економската функција на парите постепено ќе исчезнува.

Стотици милиони хуманоидни роботи ќе предизвикаат долготрајна дефлација?

Маск ја замислува оваа промена како спој на супермоќна вештачка интелигенција и стотици милиони, можеби и една милијарда хуманоидни роботи. Тие би произведувале храна, би граделе куќи, би управувале со возила, би се грижеле за стари лица и би извршувале најголем дел од физичката и административната работа. Во таков свет, смета тој, работата би станала избор – нешто слично на градинарство, спорт или хоби – а не неопходност од која зависи егзистенцијата.

Најинтригантниот дел од тезата на Маск е предвидувањето за долготрајна дефлација. Доколку роботите работат непрекинато, без плата, одмор и пензиски придонеси, трошоците за производство нагло би се намалувале. Понудата на производи и услуги би растела побрзо од количината на пари и од побарувачката, па цените би паѓале. Маск затоа верува дека дури и исплатата на „универзален висок приход” не мора да предизвика инфлација, затоа што зголемената парична маса би била придружена со уште побрзо зголемување на производството.

Но, дефлацијата не мора да биде благослов. Ако платите и вработеноста се намалуваат побрзо од цените, граѓаните може да имаат помалку пари иако производите стануваат поевтини. Ново макроекономско истражување предупредува на можност за „изобилство без побарувачка”: компаниите рационално ги заменуваат луѓето со АИ, но со тоа се намалуваат приходите на работниците, потрошувачката и на крајот пазарот на кој треба да се продава автоматизираното производство. Така може да се појави економија со огромен технички капацитет, но без доволно купувачи.

Кои се предвидувањето на милијардерот Косла?

Слични прогнози изнесува и Винод Косла, милијардер, технолошки инвеститор и еден од раните инвеститори во ОпенАИ. Тој предвидува дека до 2030 година вештачката интелигенција би можела технички да извршува околу 80 проценти од работните задачи, а во следните две децении драматично да ги поевтини медицината, образованието, правните услуги, програмирањето и стручните совети.

Косла, сепак, не верува дека технолошкиот напредок автоматски ќе создаде утопија. Тој предупредува дека истиот процес може да произведе и мрачна верзија на иднината: мал број сопственици на алгоритмите, роботите, енергијата и центрите за податоци да го присвојат најголемиот дел од богатството, додека трудот – и физичкиот и интелектуалниот – ја губи вредноста. Во таква економија производите може да бидат евтини, но економската и политичката моќ би била концентрирана во невидени размери.

Според Косла, разликата меѓу утопијата и дистопијата нема да ја направи самата технологија, туку политичките одлуки: кој ќе ги поседува роботите, како ќе се оданочува автоматизираниот капитал и како ќе се распределуваат добивките од продуктивноста. Универзалниот основен или висок приход би можел да обезбеди материјална сигурност, но Косла предупредува дека паричната помош сама по себе не го решава прашањето за достоинството, општествениот статус, моќта и смислата што луѓето денес ја добиваат преку работата.

ММФ вели дека 40% од работните места се изложени на влијанието на АИ

Прогнозите за исчезнување на речиси сите работни места засега се многу порадикални од процените на меѓународните институции. Меѓународниот монетарен фонд оценува дека околу 40 проценти од работните места во светот се изложени на влијанието на АИ. Во развиените економии уделот е околу 60 проценти, а во земјите во развој околу 40 проценти. Дел од работниците ќе станат попродуктивни, но кај други АИ може да ја намали побарувачката за нивниот труд, платите и бројот на нови вработувања.

Меѓународната организација на трудот е повнимателна со зборот „замена”. Нејзината анализа покажува дека приближно едно од четири работни места во светот е изложено на генеративна АИ, но дека поверојатен исход е трансформација на работните задачи, а не целосно исчезнување на професиите. Најпрво се погодени административните, канцелариските, сметководствените, преведувачките, медиумските и дел од почетните стручни позиции, каде што голем дел од работата се состои од обработка на текстови, податоци и стандардизирани постапки.

Дали Маск во 2036 година ќе ги подари своите пари, штом тврди дека ќе станат неважни?

Економистот од МИТ и добитник на Нобеловата награда Дарон Аџемоглу јавно ја оспори веродостојноста на прогнозата на Маск. Тој го предизвика милијардерот да се обврзе дека до 2036 година ќе го подари своето богатство, доколку навистина верува дека парите тогаш нема да имаат значење. Маск одговори дека планира „нешто во таа насока”, но без конкретен план. Зад ироничниот предизвик стои сериозно прашање: дали сопствениците на новата технологија навистина очекуваат посткапиталистичка економија или само бараат јавноста да верува во неа.

Други истражувачи гледаат попостепена промена. Експеримент на Ерик Бринјолфсон и на неговите соработници со повеќе од 5.000 оператори во корисничка поддршка покажа дека асистентите со АИ ја зголемиле продуктивноста во просек за 15%, а најмногу им помогнале на помалку искусните работници. Ова упатува дека во првата фаза АИ може да биде засилувач на човечките способности, а не нивна целосна замена. Сепак, кога системите ќе станат доволно сигурни за самостојна работа, границата меѓу помагање и заменување може брзо да се помести.

Малите економии, како македонската, под ризик

За малите економии, вклучувајќи ја и македонската, ризикот е двоен. Од една страна, евтините АИ-алатки можат да им овозможат на малите компании да извезуваат услуги, да работат со странски пазари и да постигнат продуктивност што порано ја имаа само големите корпорации. Од друга страна, земјите без сопствени центри за податоци, евтина енергија, истражувачки капацитети и високообразувани кадри може да станат само корисници на туѓа технологија и да плаќаат дигитална рента на неколку глобални компании. ММФ веќе предупредува дека послабата инфраструктура и недостатокот од вештини може да ја продлабочат нееднаквоста меѓу државите.

Затоа расправата што ја започнаа Маск и Косла е повеќе од натпревар во футуристички предвидувања. Вистинското прашање е кој ќе има корист од продуктивноста на машините. По 2030 година светот навистина може да произведува повеќе со многу помалку човечки труд, но од тоа не произлегува дека парите, сиромаштијата или нееднаквоста автоматски ќе исчезнат. Ако сопственоста остане концентрирана, „економијата на изобилството” може да значи изобилство за малкумина и зависност за мнозинството.

Доколку државите навреме ги приспособат образованието, даноците, социјалната заштита и правилата за сопственост, АИ може да го скрати работното време и да го подобри животот. Технологијата ќе ја отвори можноста – но политиката ќе одлучи како ќе се подели колачот.