АНАЛИЗА • БУГАРИЈА МОЖЕ ДА ОДБИЕ ЕКСТРАДИЦИЈА, НО МАКЕДОНИЈА МОЖЕ ДА Ѝ СУДИ ВО ОТСУСТВО Што може да се случува понатаму во случајот со Ива Михаилова?

Случајот со Ива Михаилова, обвинета пред Основниот суд во Кочани за сообраќајна несреќа со смртни последици, влегува во нова правна фаза, откако таа избега во Бугарија. Михаилова има македонско и бугарско државјанство, а македонските власти побараа нејзино меѓународно пронаоѓање, апсење и екстрадиција. Бугарското МВР потврди дека барањето од Интерпол Скопје го примило на 13 октомври во 19.38 часот и дека Судот во Кочани истиот ден издал наредба за нејзино апсење.

Бегството во Бугарија не ја менува основната правна положба на предметот. На Михаилова ѝ се суди за дело сторено во Македонија и македонскиот суд ја задржува надлежноста, без оглед на нејзиното второ државјанство. Бугарскиот пасош може да биде многу важен за прашањето дали Бугарија ќе ја екстрадира, но не ја поништува постапката што веќе се води во Кочани.

Важна е и околноста под која Михаилова се нашла во Бугарија. Според македонското МВР, во системот на Граничната полиција нема регистрирано нејзино излегување од Македонија, иако за неа важела судска забрана за напуштање на земјата. По проверка преку заедничкиот контакт-центар, од бугарската Гранична полиција било добиено известување дека нема евидентирано ниту нејзино законско влегување во Бугарија. Самата Михаилова, пак, јавно тврди дека границата ја преминала сосема легално, заедно со својот адвокат. Оттука, постои фактички спор што треба да го расчистат надлежните органи, но отсуството на гранична евиденција и прекршувањето на судската мерка можат да бидат важни при оценувањето дали обвинетата е во бегство или е недостапна за македонските органи.

Бугарското државјанство е сериозна пречка за екстрадицијата

Од моментот кога Михаилова се наоѓа во Бугарија, нејзиното бугарско државјанство добива големо значење. Член 25 став 4 од бугарскиот Устав предвидува дека бугарски државјанин не може да биде предаден на друга држава или на меѓународен суд заради кривично гонење, освен кога тоа е предвидено со меѓународен договор што е ратификуван, објавен и влезен во сила за Бугарија. Токму на оваа одредба се повика бугарското МВР во своето официјално соопштение за случајот.

Втората важна правна основа е Европската конвенција за екстрадиција, чиј член 6 им дозволува на државите да ја одбијат екстрадицијата на сопствените државјани. Бугарија има и официјална декларација депонирана во Советот на Европа со која изречно наведува дека ќе одбива екстрадиција на своите државјани. За потребите на Конвенцијата како свој државјанин го смета лицето кое има бугарско државјанство во моментот кога е примено барањето за екстрадиција. Според тоа, фактот дека Михаилова истовремено е и македонска државјанка не ја отстранува оваа пречка пред бугарските власти.

Тоа, сепак, не значи дека Бугарија веќе донела формална одлука да не ја предаде Михаилова. Бугарското МВР соопшти дека е примено барањето од Скопје и ја посочи правната рамка што се однесува на екстрадицијата на бугарски државјани. Во моментот на соопштението немало издаден црвен билтен на Интерпол, а бугарските власти навеле дека не презеле активности за утврдување на нејзината локација. Затоа треба да се прави разлика меѓу меѓународната потерница, евентуалното апсење и конечната одлука во постапката за екстрадиција.

Одбивањето на екстрадицијата не го запира судењето во Кочани

Ако Бугарија одбие да ја екстрадира, тоа само по себе не ја запира кривичната постапка во Македонија. Македонскиот Закон за кривичната постапка во член 365 предвидува можност обвинетиот да биде суден во отсуство ако е во бегство или инаку не им е достапен на државните органи и ако постојат особено важни причини да му се суди иако е отсутен. За тоа не одлучува ниту обвинителството ниту бугарската страна, туку македонскиот суд, по предлог на обвинителот и по оценување дали се исполнети законските услови.

Во конкретниот случај, значење може да има целата низа настани: Михаилова била под мерки со кои ѝ било ограничено напуштањето на земјата, македонските органи утврдиле дека повеќе не е во Кочани, обвинителството побарало притвор поради опасност од бегство, а потоа е издадена наредба за апсење и меѓународна потерница. На тоа се надоврзува информацијата дека во граничните системи не е евидентирано нејзино излегување од Македонија ниту влегување во Бугарија. Сите тие факти можат да бидат предмет на судска оценка ако обвинителството побара судењето да продолжи во нејзино отсуство.

Судењето во отсуство, меѓутоа, не е автоматска последица од тоа што обвинетата не дошла на едно рочиште или се наоѓа во друга држава. Судот мора да утврди дека се исполнети условите од член 365 и дека постојат особено важни причини постапката да продолжи без неа. Ако тие услови се исполнети, одбивањето на Бугарија да ја екстрадира не претставува правна пречка македонскиот суд да ја продолжи постапката и, на крајот, да донесе пресуда.

Македонскиот ЗКП истовремено го штити и правото на обвинетиот на судење во негово присуство. Член 456 предвидува повторување на постапката кога лице било осудено во отсуство, а подоцна се создала можност повторно да му се суди во негово присуство, ако се исполнети пропишаните услови. Законот посебно предвидува повторување и кога против осуденото лице се води постапка за екстрадиција, а странската држава бара гаранција дека ќе му биде овозможено повторно судење во негово присуство.

Ако не ја екстрадира, Бугарија може и самата да го разгледува предметот – но само ако Македонија тоа го побара

Постои уште една правна можност. Член 6 став 2 од Европската конвенција за екстрадиција го разработува случајот кога државата не го предава својот државјанин. По барање на државата што ја барала екстрадицијата, предметот може да биде доставен до надлежните органи на државата во која лицето се наоѓа, за тие да разгледаат дали има основа за кривично гонење. Тоа не значи дека бугарското обвинителство автоматски мора да подигне обвинение, туку дека постои правен механизам случајот да биде ставен пред бугарските правосудни органи.

Бугарското домашно право овозможува таква постапка. Член 4 став 1 од бугарскиот Кривичен законик предвидува дека бугарскиот Кривичен законик се применува врз бугарските државјани и за кривични дела што тие ги сториле во странство. Според тоа, ако екстрадицијата биде одбиена, Македонија може да ја продолжи сопствената постапка под условите на својот ЗКП, а истовремено постои правна можност да побара бугарските органи да го разгледаат предметот.

Во практична смисла постои и друга можност: Михаилова доброволно да се врати во Македонија или да отпатува во трета држава. Бугарското државјанство ѝ дава посебна правна положба додека е на бугарска територија, но не значи автоматска заштита од македонското барање за екстрадиција во секоја друга држава. Доколку меѓународната потрага остане активна, секоја трета држава во која би била пронајдена би постапувала според сопственото право и меѓународните договори што ја обврзуваат.

Накусо, Бугарија има сериозна правна основа да одбие екстрадиција на своја државјанка, но Македонија има сопствена, независна и исто толку сериозна правна основа да ја води постапката за дело сторено на нејзина територија и, ако судот ги утврди условите од член 365 од ЗКП, да продолжи со судење во отсуство.

Истрагата да утврди кој го организирал бегството на Михаилова

Посебно прашање е како Михаилова стигнала во Бугарија. Ако истрагата потврди дека ја преминала границата надвор од законската гранична контрола, тоа не значи автоматски дека самата го сторила кривичното дело „Недозволено преминување на државната граница“ од член 402 став 1 од Кривичниот законик, бидејќи за тој облик законот бара преминувањето без дозвола да биде извршено вооружено или со употреба на насилство.

Но, истрагата би морала да утврди дали некој ѝ помогнал да ја напушти земјата и на кој начин. Потенцијалната одговорност може да ги опфати сите лица кои свесно учествувале во организирањето или овозможувањето на незаконскиот премин, доколку нивните дејствија ги исполнуваат елементите на конкретно кривично дело. Тоа би можело да се однесува и на нејзиниот адвокат ако се докаже дека активно учествувал во такво дејствие, но неговото присуство само по себе не е доволно за кривична одговорност.

Ако, пак, се утврди дека гранични или други службени лица свесно ѝ овозможиле да ја напушти Македонија спротивно на судската забрана или ја заобиколиле задолжителната гранична контрола, би можела да се испитува и нивна одговорност за службени кривични дела. Токму затоа утврдувањето каде, кога, со кого и на кој начин Михаилова ја преминала границата е посебно важно прашање за истрагата, независно од постапката што веќе се води против неа за сообраќајната несреќа.