АТЕНТАТОТ ВО МАРСЕЈ И ТАЈНИТЕ ШТО ГО НАДЖИВЕАЈА КРАЛОТ Александар беше убиен пред 92 години, а смртта на Барту ја следеше децениски молк

На 9 октомври 1934 година, свечениот пречек на југословенскиот крал Александар Први Караѓорѓевиќ во Марсеј завршил со истрели, крвав автомобил и дипломатска криза во Европа. Денес, 92 години подоцна, познати се атентаторот и организациите зад нападот.

Контроверзиите остануваат околу одговорноста на државите што ги штителе заговорниците, пропустите на француското обезбедување и смртта на министерот за надворешни работи Луј Барту, кој седел покрај кралот.

Александар пристигнал со југословенскиот воен брод „Дубровник”, во посета чија цел била зацврстување на сојузништвото со Франција. Во отворениот автомобил, кој бавно се движел низ центарот на Марсеј, биле кралот, Барту и францускиот генерал Алфонс Жорж. Владо Черноземски се пробил од толпата, се качил на страничното скалило и од непосредна близина пукал во кралот. Војник од коњичката придружба го удрил со сабја, а во хаосот што следувал интервенирала полицијата. Черноземски бил тешко повреден и починал истата вечер, без да даде употреблив исказ.

Кралот што ја обединуваше државата со диктатура

Роден во Цетиње во 1888 година, Александар бил син на кралот Петар Први и припадник на династијата Караѓорѓевиќ. Како регент учествувал во создавањето на Кралството на Србите, Хрватите и Словенците во 1918 година, а на престолот дошол во 1921 година. На 6 јануари 1929 година го укинал Уставот и го распуштил парламентот, преземајќи ја целокупната власт. Истата година државата го добила името Југославија. Неговиот лик останал поделен меѓу династиското славење на „обединителот” и наследството на владетел што националните и политичките судири ги решавал со авторитарна власт.

Атентатот бил резултат на соработката меѓу усташкото движење на Анте Павелиќ и ВМРО предводена од Иван, односно Ванчо Михајлов. Усташите се бореле за рушење на Југославија и создавање независна хрватска држава, додека михајловистичката организација дејствувала против југословенската власт во Македонија. Черноземски бил искусен извршител на убиства и инструктор на усташки припадници. Во Франција биле испратени и други заговорници, со резервен план за напад во Париз доколку акцијата во Марсеј не успее.

Владо Черноземски, чие вистинско име било Величко Димитров Керин, бил роден во Бугарија и бил бугарски државјанин. Неговата припадност на ВМРО е документирана, но оценките за него се движат од терорист и политички убиец до револуционер и одмаздник. Во националните раскажувања често се мешаат државјанството, етничкото определување и името на организацијата. За разбирање на атентатот пресудни се неговата улога во михајловистичката ВМРО и соработката со усташите; претставувањето на нападот како дело на еден осамен „македонски атентатор” ја изоставува организираната мрежа зад него.

Кој ги штител организаторите и зошто обезбедувањето потфрлило?

Усташката мрежа имала засолништа и поддршка во фашистичка Италија, а нејзини припадници се обучувале во кампот Јанка Пуста во Унгарија. По атентатот, југословенските обвинувања довеле до меѓународна криза и расправа во Друштвото на народите. Павелиќ и неговиот соработник Еуген Кватерник биле уапсени во Италија, но не биле предадени на Франција. Заштитата на усташите е важен дел од историската слика, додека прашањето колку државните покровители однапред знаеле за конкретниот план бара попрецизен одговор од едноставното прогласување на една престолнина за нарачател.

Француското обезбедување дозволило вооружен човек да стигне до автомобилот и да отвори оган од непосредна близина. Историските реконструкции наведуваат предупредувања за можен напад, слаб полициски кордон и несоодветно организирана придружба. Следувале јавен гнев и барања за утврдување одговорност. Овие пропусти ја хранеле и тезата дека атентатот бил намерно допуштен, но документираната неспособност на обезбедувањето сама по себе не докажува соучесништво на француските власти.

Најтешката контроверзија се однесува на Барту. Долго се сметало дека и францускиот министер бил погоден од Черноземски. Меѓутоа, историчарот Жак де Лоне во „Ле Монд” објаснил дека балистички извештај од 1935 година, објавен дури во 1974 година, идентификувал проектил од осум милиметри, каков што користела француската полиција, различен од муницијата на оружјата на атентаторот. Наодот упатува на полициски куршум. Барту бил ранет во раката и починал од загуба на крв; несоодветната медицинска помош дополнително ја оптоварува приказната за неговата смрт.

Филмските истрели и државата што го преживеа кралот

И познатата филмска снимка од Марсеј бара внимателно гледање. Камерите го забележале пристигнувањето, движењето на поворката и непосредните последици, но, според „Паблик домејн ривју”, точниот момент на пукањето не бил снимен. Во подоцнежната монтажа биле додадени звуци на истрели, создавајќи впечаток дека гледачот го следи убиството во непрекинат кадар. Снимката останува драгоцен историски документ, со монтажни интервенции што влијаеле врз начинот на кој милиони луѓе го замислуваат настанот.

По смртта на Александар, престолот го наследил неговиот единаесетгодишен син Петар Втори, а власта ја презело намесништво со кнезот Павле како водечка фигура. Францускиот суд ги осудил тројцата уапсени усташки соучесници на доживотен затвор, а Павелиќ на смрт во отсуство. Југославија го преживеала ударот, спротивно на надежите на организаторите дека убиството ќе го забрза нејзиното распаѓање. Атентатот, сепак, оставил длабоки дипломатски последици и ги засилил меѓународните напори за правно справување со тероризмот што се организира преку државните граници.