ПОСТОИ ГОЛЕМ РИЗИК НА АЛПИТЕ ДА ИМ СЕ СЛУЧИ НЕПАЛ! Неколку земји го вклучија алармот

Претседателот на Германија, Франк-Валтер Штајнмаер синоќа изјави дека Алпите се соочуваат со сè поголем ризик од свлечишта предизвикани од климатските промени.

– Локалните знаци на глобално затоплување се загрижувачки и бараат преземање мерки, посочи Штајнмаер.

Според него, катастрофите, како минатонеделната во Непал и минатогодишната во Швајцарија, ќе бидат се почести во иднина.

Претседателите на државите од германското говорно подрачје во Европа вчера го посетија глечерот Штубај во австриската покраина Тирол, каде им беше презентирано влијанието на климатските промени врз глечерот.

Последиците на климатските промени се очигледни

Изјавата на германскиот претседател Штајнмаер не е само политичко предупредување. Во последните години науката регистрира сè појасни знаци дека затоплувањето ја менува физичката стабилност на високопланинските подрачја – од швајцарските Алпи до Хималаите.

Еден од најважните процеси се одвива во пермафростот, односно трајно замрзнатото тло во високите планински предели. Мразот во пукнатините на карпите делува како природен цемент што ги држи карпестите маси заедно. Кога температурите растат и тој мраз се топи, карпите можат да станат нестабилни, а пукнатините да се шират. Резултатот може да биде одрон, свлечиште или голем карпест колапс. Научен преглед на повеќе од 100 локации во Алпите покажува дека климатскиот сигнал веќе се забележува кај повеќе видови планински движења, а најјасен е кај зачестувањето на одроните во високопланинските подрачја.

Алпскиот пермафрост е намален за 60 отсто!

Особено впечатливи се податоците за алпскиот пермафрост. Во периодот од 1955 до 2021 година, височината на границата на атмосферската нулта изотерма во Алпите се поместила нагоре за околу 400 метри, додека показателот за температурата на пермафростот на длабочина од 15 метри се поместил за околу 300 метри. Научниците проценуваат дека површинскиот пермафрост со помалку мраз е намален за околу 60 отсто од 1980-тите.

Другиот голем проблем е повлекувањето на глечерите. Истражување на целиот европски алпски простор покажа дека во периодот 2000–2014 година глечерите губеле во просек околу 1,3 милијарди тони мраз годишно, додека нивната површина се намалувала за околу 39 квадратни километри годишно.

Нема само да исчезнат белите врвови

Глечерот со својата огромна маса придонесува за стабилноста на планинскиот терен. Кога се повлекува, се ослободуваат карпести површини кои долго време биле под мраз, а водата од топењето продира во пукнатините. Така се создава комбинација од затоплување, губење на ледениот потпорен ефект и поголемо количество вода во планината – комбинација која може да ја зголеми веројатноста за нестабилност.

Токму затоа научниците сè почесто зборуваат за каскадни опасности. На пример, одвојување на дел од глечер може да предизвика карпест одрон; одронот може да блокира река; зад природната брана може да се создаде езеро; а неговото ненадејно пробивање може да предизвика поплава далеку низводно. Таквите настани се особено опасни бидејќи една природна појава може да предизвика друга, а потоа трета.

Швајцарија покажа што значи тоа во пракса

Најсилно предупредување за Алпите беше катастрофата кај швајцарското село Блатен во мај 2025 година. На 28 мај, голем дел од глечерот Бирч се одвои и предизвика огромна лавина од мраз и карпи.

Проценката е дека се активирале околу 20 милиони тони материјал – приближно 2,9 милиони кубни метри мраз и 6,4 милиони кубни метри карпи. Материјалот се движел со брзина до околу 200 километри на час и поминал висинска разлика од 1.200 метри пред да стигне до долината.

Случајот е особено важен затоа што покажува и нешто друго: науката може да го намали бројот на жртвите, но не секогаш може да го спречи самиот настан. Благодарение на следењето на деформациите на глечерот и проценката на ризикот, жителите на Блатен биле евакуирани девет дена пред катастрофалниот колапс.

А потоа доаѓа Непал

На прв поглед, Алпите и Хималаите се различни светови. Но механизмот зад опасностите е изненадувачки сличен.

На 26 август 2026 година, во пограничниот регион меѓу Непал и Тибет, колапс на глечер предизвика огромен порој од мраз, карпи, вода и кал. Според анализите, лавината од материјал се движела низ долината на реката Лхенде Кхола и предизвика разорен наносен тек долг повеќе од 20 километри, со проценета брзина од околу 50 метри во секунда, односно околу 180 километри на час.

Последиците беа катастрофални: уништени се населби, патишта, мостови и енергетска инфраструктура, а бројот на загинати и исчезнати достигна илјадници.

И тука се појавува истата опасна комбинација: глечер што се повлекува, затоплување на високопланинската средина, нестабилни карпи и големо количество вода.

Екстремните врнежи се важен фактор

Сепак, има една важна разлика – не треба секое свлечиште или поплава автоматски да се припише на климатските промени. Во Непал улога имаат и екстремните врнежи, геологијата, стрмниот терен, а според првичните извештаи се разгледуваа и други можни фактори.

Она што климатските промени го прават е да создаваат услови во кои ваквите настани можат да станат поверојатни или поразорни. Експертските анализи за неодамнешната катастрофа укажуваат токму на комбинација од колапс на мраз и карпи и долгорочното затоплување на Хималаите.

Алпите не се Непал – но опасностите се исти

Најважната разлика е во изложеноста на населението и инфраструктурата. Хималаите се екстремно високи, имаат огромни ледени маси и многу долини во кои населбите и хидроцентралите се наоѓаат директно во патеките на потенцијални поплавни и наносни бранови.

Алпите, од друга страна, имаат многу погуста инфраструктура – населби, патишта, железници, скијачки центри, тунели и туристички објекти. Тоа значи дека дури и настан кој по размери е многу помал од непалската катастрофа може да предизвика сериозни економски и човечки последици.

Особено чувствителни се Швајцарија, Австрија, Франција и северна Италија, каде голем број населби и инфраструктурни коридори се наоѓаат во тесни алпски долини.

Глачерот Шртубај како предупредување

Примерот со глечерот Штубај, кој Штајнмаер и другите претседатели го посетиле, е дополнително предупредување. Научно моделирање за глечерите во австриските масиви Ецтал и Штубај покажува дека тие веќе изгубиле околу 23 отсто од својот волумен меѓу 2006 и 2017 година, а при продолжување на актуелните трендови на затоплување, загубата на глечерите во тој регион би можела да биде речиси целосна до околу 2075 година.

 

Планинскиот систем постепено ја губи стабилноста што ја имал во постудената клима. Повеќе топлина значи помалку мраз. Помалку мраз значи помалку стабилизација на карпите. Повисоките температури значат и повеќе топење, а интензивните врнежи носат дополнителна вода во веќе ослабените падини. Повлекувањето на глечерите создава нови нестабилни терени и потенцијални езера. И тогаш една релативно мала иницијална појава може да започне каскада: од одрон, до глечерски колапс, кој формира свлечиште кое блокира река, и на крајот пробивање на таа природна брана и поплава.

Токму во тоа е најсилната паралела со Непал. Тоа не значи дека она што се случи во Непал утре ќе се случи во Алпите, но покажува како изгледа најлошиот можен исход кога затоплената планина ќе ја изгуби стабилноста, а во долината под неа се наоѓаат луѓе и инфраструктура.