СДСМ: Од државотворна партија до политичка урнатина – хроника на едно самоуништување (Втор дел)

Ковачевски – наследник без политички авторитет и со нерасчистено корпоративно минато

По заминувањето на Заев, СДСМ не избра лидер со сопствен политички авторитет, препознатлива идеологија и длабоки корени во членството. На чело на партијата и Владата дојде Димитар Ковачевски, човек чија дотогашна кариера беше изградена главно во корпоративниот, а не во политичкиот и социјалдемократскиот простор.

Ковачевски речиси две децении работеше во „Македонски телеком“, каде што извршуваше повеќе директорски функции во областите на маркетингот, продажбата и корпоративните комуникации. Самото работење во голема компанија не претставува никаков политички или морален престап. Но неговата раководна кариера се одвиваше во период кога телекомуникацискиот систем, безбедносните структури и власта се најдоа во средиштето на најголемата афера со незаконско следење на комуникациите во поновата македонска историја.

Во јавноста беа објавени и наводни електронски комуникации во кои се споменуваат Ковачевски, тогашниот висок телекомуникациски функционер Жарко Луковски и барања поврзани со пристап до определени телефонски линии. Луковски подоцна беше еден од највисоките раководители во „Т-Мобиле“ и „Македонски телеком“, а во јавноста беше познат и по својата блискост и кумска поврзаност со тогашниот директор на УБК, Сашо Мијалков.

Мора јасно да се каже дека автентичноста и целосниот контекст на овие објави не се утврдени со правосилна судска одлука и дека Ковачевски не беше обвинет во предметот „Таргет–Тврдина“. Затоа не може да му се припише кривична одговорност без докази.

Но отсуството на обвинение не значи дека престануваат јавните и политичките прашања. Никогаш не беше доволно убедливо објаснето што знаеле раководните структури на телекомуникациските компании, кој имал пристап до системите и линиите и каква била нивната соработка со тогашните безбедносни органи.

Дополнителен товар претставува тоа што Ковачевски, иако беше јавно соочен со овие сомнежи, ниту како претседател на СДСМ ниту како премиер не покажа јасна иницијатива тие прашања институционално да се расчистат. Од него не се очекуваше самиот да утврдува кривична одговорност, туку да инсистира надлежните институции транспарентно да одговорат што се случувало и дали сите лица со раководни функции биле соодветно проверени.

Неговата пасивност беше особено штетна за СДСМ, бидејќи партијата дојде на власт токму врз бранот на незадоволството предизвикано од масовното незаконско прислушување и со ветување дека ќе ги демонтира механизмите на заробената држава. Кога нејзиниот претседател и премиер избегнуваше убедливо да го расчисти сопственото корпоративно минато и пошироката улога на телекомуникациските структури и прислушувањето, СДСМ сè повеќе го губеше моралното право да се претставува како партија на правдата, отчетноста и институционалното расчистување.

Така Ковачевски не дојде на чело на СДСМ како автономен реформатор, туку како наследник без сопствен политички капитал и без сила да се спротивстави на центарот што го избра и го донесе на функцијата. Формално беше претседател на партијата и премиер, но политички никогаш не успеа да се наметне како вистински лидер.

Ковачевски во сенката на Али Ахмети

 Особено погубна за авторитетот на СДСМ беше перцепцијата дека Ковачевски е само формален и второстепен премиер, додека вистинската политичка тежина во Владата ја имаат Али Ахмети, раководството на ДУИ и нивните највлијателни министри.

Во секоја коалициска влада партнерите мора да се договараат и да прават компромиси. Но во мандатот на Ковачевски честопати не се добиваше впечаток на рамноправно партнерство, туку на премиер кој избегнува конфликт со ДУИ дури и кога нејзини високи функционери беа соочени со сериозни јавни сомнежи, афери и прашања за корупција, злоупотреба на функцијата и политичко влијание врз институциите.

Ковачевски ретко настапуваше како премиер што бара еднаква одговорност од сите членови на Владата. Наместо да побара објаснувања, оставки или институционално расчистување, тој најчесто молчеше, релативизираше или се повикуваше на надлежноста на другите институции. Политички, тоа создаваше впечаток на немоќ и зависност.

Таквата перцепција дополнително се зајакнуваше и поради фактот што Артан Груби, како прв вицепремиер и еден од политички највлијателните членови на Владата, честопати оставаше впечаток дека располага со поголема реална моќ од онаа што формално произлегуваше од неговата функција.

Подоцнежното американско означување на Груби поради вмешаност во значителна корупција не претставува доказ дека Ковачевски знаел за конкретните дејства што му беа ставени на товар, особено затоа што означувањето беше објавено по завршувањето на неговиот премиерски мандат. Но тоа ретроспективно отвора сериозно прашање за политичкиот надзор што Ковачевски, како премиер, требало да го врши врз еден од најмоќните функционери во својата влада, за степенот на автономија што му била препуштена и за отсуството на барање за поголема отчетност и политичка одговорност.

Проблемот, значи, не е во тврдењето дека Ковачевски морал да знае за секое конкретно дејство, туку во тоа што не остави впечаток на премиер способен да го контролира, дисциплинира или политички санкционира најмоќниот дел од сопствената владина коалиција.

Во очите на значаен дел од јавноста, Ковачевски не раководеше со ДУИ како со коалициски партнер, туку зависеше од неа за опстанокот на сопствената влада. Али Ахмети, иако немаше формална функција во Владата, оставаше впечаток дека има поголемо влијание врз нејзините стратешки одлуки од самиот премиер.

Токму тука СДСМ плати огромна политичка цена. Одлуките и аферите на функционерите на ДУИ не се припишуваа само на нивната партија, туку и на СДСМ, бидејќи токму СДСМ го обезбедуваше премиерот, парламентарното мнозинство и политичкото покритие за опстанокот на Владата.

Ковачевски можеби веруваше дека со молчењето го чува коалициското мнозинство. Во стварноста, го губеше кредибилитетот на сопствената партија. Додека ја спасуваше Владата од распаѓање, дозволи СДСМ да се распадне во очите на своите гласачи.

 Филипче – лидер без јасен идеолошки и политички идентитет

Основниот проблем на сегашниот лидер на СДСМ, Венко Филипче, не е само неговата политичка и лична блискост со Зоран Заев, туку фактот што и по преземањето на партијата не успеа да изгради сопствен, јасно препознатлив политички и идеолошки идентитет.

Филипче денес формално и фактички раководи со СДСМ, сам ги избира своите соработници и ја носи одговорноста за кадровските и политичките одлуки на партијата. Затоа секоја негова слабост не може едноставно да се припишува на влијанието на Заев. Но истовремено не може да се занемари дека досега не покажа доволно јасна политичка, кадровска и вредносна дистанца од својот претходник и политички ментор.

Филипче несомнено е угледен неврохирург со значајна професионална и академска кариера. Неговиот медицински углед, меѓутоа, сам по себе не создава и политички авторитет. Зад него не стои препознатлив социјалдемократски политички пат, ниту долгогодишно учество во идеолошките, програмските и организациските процеси во СДСМ. Неговото влегување во политиката повеќе покажува технократски амбиции отколку претходно изградена и јавно потврдена социјалдемократска определба.

Пред да стане советник на Зоран Заев и министер во владата на СДСМ, Филипче бил стручно ангажиран и како советник во периодот кога со Министерството за здравство раководеше Никола Тодоров од ВМРО-ДПМНЕ. Стручната соработка со различни влади сама по себе не е спорна. Напротив, професионалното знаење треба да ѝ служи на државата независно од тоа која политичка партија е на власт.

Но неговата биографија покажува дека Филипче се изградил повеќе како успешен професионалец способен да функционира покрај различни политички структури отколку како автентичен носител на јасна и доследна социјалдемократска идеја. Токму затоа значаен дел од членството тешко може во него да препознае идеолошки водач способен да ја врати партијата кон нејзините изворни вредности.

Дополнителен политички товар претставува неговата постојана лична и политичка блискост со Зоран Заев. Таа не произлегува само од фактот што Заев го избра за советник, министер и еден од своите најблиски соработници, туку е јавно видлива и преку нивните приватни дружења и заеднички појавувања, вклучително и присуството на приватна забава во Дубаи.

Приватното пријателство само по себе не е ниту престап ниту доказ дека Заев непосредно ги носи одлуките во СДСМ. Но кога лидерот на една длабоко поразена партија треба да ја убеди јавноста дека претставува нов почеток, неговата постојана блискост со човекот чиј начин на владеење и кадровска политика се меѓу причините за кризата станува сериозен политички проблем.

Филипче досега не покажа дека сака да се еманципира од политичкото наследство на Заев. Не направи убедлив кадровски пресврт, не понуди поинаков идеолошки правец и не се дистанцираше од моделот во кој личната лојалност и припадноста кон тесниот владејачки круг беа поважни од внатрепартиската демократија и јавниот авторитет.

Врз неговиот кредибилитет дополнително тежи трагедијата во тетовската модуларна болница, која се случи додека тој беше министер за здравство и во која животот го загубија 14 лица. Филипче не беше обвинет во конкретниот судски процес и не е судски прогласен за виновен, поради што не може без докази да му се припишува кривична одговорност.

Но политичката и моралната одговорност не завршуваат секогаш таму каде што завршува обвинителниот акт. Министерството со кое тој раководеше беше дел од системот што ја спроведуваше набавката и поставувањето на модуларните болници. Истражувачките новинари, семејствата на жртвите и значаен дел од јавноста и понатаму поставуваат прашања дали биле испитани сите пропусти во проектирањето, изградбата, надзорот, техничката и противпожарната безбедност, како и во постапката за јавна набавка.

Затоа Филипче влегува во битката за спас на СДСМ не како неоптоварен реформатор, туку како поранешен висок функционер врз чиј мандат сè уште лежат сериозни неодговорени прашања. Наместо да претставува убедлив раскин со старите практики, тој во очите на значаен дел од јавноста и членството останува политички наследник на Заев и чувар на континуитетот со моделот што ја доведе партијата до сегашната состојба.

Дополнителен проблем претставува и начинот на кој Филипче настапува во јавноста. Наместо смиреност, аргументираност и подготвеност да ја сослуша критиката, неговите настапи неретко оставаат впечаток на нервоза, нетрпеливост и нагласена агресивност. На критичките забелешки често не одговара со политички аргументи, туку со етикетирање на критичарите како противници на партијата, поддржувачи на други политички структури или учесници во некакви сценарија за нејзино уривање.

Таквиот однос кон различното мислење е особено штетен за лидер што треба да обедини длабоко поделена и изборно поразена партија. Наместо да отвори простор за самокритика и внатрепартиска дебата, Филипче остава впечаток дека секоја критика ја доживува како личен напад, а секој неистомисленик како политички непријател. Со тоа не ја зајакнува партијата, туку дополнително ја затвора и ја оддалечува од сопственото членство и од јавноста.

Тоа не значи дека Филипче е без сопствени квалитети, туку дека тие квалитети досега не се преточија во автономно политичко лидерство. Угледниот лекар сè уште не успеа да стане убедлив социјалдемократски водач, а без таква политичка преобразба тешко може да ја води и преобразбата на СДСМ.

Борба за сопственоста врз урнатините

 Денешната пресметка во СДСМ не е борба меѓу левица и центар, меѓу традиционална и модерна социјалдемократија или меѓу различни економски и национални политики. Тоа е борба меѓу групи што сакаат да докажат дека токму тие имаат право да управуваат со преостанатата партиска инфраструктура: членството, имотот, финансиите, општинските организации, пратеничките места и можноста еден ден повторно да се учествува во власта.

Во таа борба речиси никој не зборува за работникот, земјоделецот, младите што се иселуваат, пензионерите, малите претприемачи, животниот стандард и другите суштински социјални и економски проблеми.

Партија што себеси се нарекува социјалдемократска, а нема јасни одговори и решенија за социјалните разлики, експлоатацијата на трудот, монополите, сиромаштијата, веќе не е идеолошка партија. Таа е само изборна машина што чека нов лидер и нова можност за власт.

Има ли СДСМ шанса?

 Во сегашната состојба и со сегашниот начин на размислување – нема. Тоа не значи дека во Македонија нема простор за силна социјалдемократска партија. Оваа партија не може да се обнови со замена на едно лице со друго, додека зад нив остануваат истите мрежи, истите покровители, истите навики и истата политичка неодговорност.

За да преживее, СДСМ би морал да направи целосен организациски, морален и идеолошки пресврт: да се ослободи од надворешните и неформалните центри на влијание, да обезбеди вистинска внатрепартиска демократија, да ја отвори партијата за нови и кредибилни луѓе и јавно да ја признае сопствената одговорност за грешките направени во периодот од 2017 до 2024 година.

Пред сè, би морал повторно да стане социјалдемократска партија, а не здружение на поранешни и сегашни функционери.

СДСМ не беше победен само од ВМРО-ДПМНЕ. Најмногу беше победен од самиот себе во моментот кога идејата ја замени со лидер, лидерот со тесен круг, тесниот круг со мрежа на интереси, а политичката визија со борба за наследување на партијата.

Додека не го разбере тоа, секој нов претседател ќе биде само нов управник на истата политичка урнатина.