СО АСПИРИН ПРОТИВ КАНЦЕР Еден од најстарите лекови против болка, ново оружје во борбата со ракот?
Лекот стар 4.000 години, најчесто користен како аналгетик, спречува формирање и ширење на одредени тумори низ телото. - откритија кои веќе ги менуваат здравствените политики. Новите откритија на научниците веќе ги менуваат здравствените политики
Лек стар илјадници години, најпознат како средство против болка, сѐ повеќе го привлекува вниманието на научниците поради нешто сосема друго: способноста да спречи појава и ширење на одредени тумори.
Новите истражувања веќе влијаат врз здравствените препораки во некои земји, пишува Би-Би-Си.
Ник Џејмс, британски производител на мебел во средните 40-ти години, првпат се загрижил за своето здравје откако неговата мајка починала од рак, а неговиот брат, заедно со неколку други членови на семејството, подоцна развиле рак на дебелото црево. Тој одлучил да се подложи на генетско тестирање и било утврдено дека носи дефектен ген кој предизвикува Линч синдром, состојба што значително го зголемува ризикот од развој на тој вид рак.
Токму тој бил првиот учесник во клиничко испитување кое истражувало дали секојдневна доза аспирин може да го намали ризикот од развој на рак.
И резултатите се охрабрувачки. „Веќе 10 години зема аспирин и досега нема развиено рак“, вели проф. Џон Барн, кој го водел истражувањето.
Што покажуваат студиите?
Идејата дека аспиринот може да штити од рак не е нова, но во последните години доказите се засилија:
- Кај лица со Линчов синдром, редовното земање аспирин може да го преполови ризикот од рак на дебелото црево
- Пониски дози (75–100 mg) може да бидат исто толку ефективни како и повисоките
- Кај пациенти веќе оперирани од рак, аспиринот може значително да го намали ризикот од повторна појава
Овие наоди веќе доведоа до промени во здравствените препораки во некои земји. На пример, во Велика Британија на лицата со Линчов синдром (Lynch Syndrome) им се препорачува превентивно земање аспирин под лекарски надзор.
Сѐ повеќе докази: што навистина покажуваат истражувањата за аспиринот?
Токму тука во фокус доаѓа истражувањето на генетичарот Џон Барн, кој ги проучувал пациентите со Lynch Syndrome – состојба што драматично го зголемува ризикот од рак на дебелото црево и други видови рак.
Во 2020 година, неговиот тим објавил резултати од големо рандомизирано клиничко испитување со 861 пациент. Луѓето биле следени цели 10 години, а резултатите биле изненадувачки: оние што земале 600 mg аспирин дневно најмалку две години имале преполовен ризик да развијат рак на дебелото црево.
Подоцна, тимот спровел и второ истражување, кое сѐ уште се разгледува од научната јавност, но првичните резултати се уште поинтересни. Се покажува дека многу пониска доза – меѓу 75 и 100 mg дневно – може да биде подеднакво ефикасна, па дури и подобра. Според Барн, луѓето што земале аспирин две години имале околу 50% помалку случаи на рак на дебелото црево. Тој нагласува дека ефектот станува појасен како што поминува повеќе време и се собираат повеќе податоци.
Ова е особено важно затоа што пониските дози се многу побезбедни. Аспиринот не е без ризик – може да предизвика проблеми со желудникот, чир, внатрешни крварења, па дури и мозочно крварење – но токму затоа помалите дози, какви што веќе се користат за превенција на срцеви заболувања, се сметаат за поприфатливи.
Ваквите резултати веќе влијаеле врз здравствените политики. Во Велика Британија, препораките се изменети: на лицата со Линчов синдром им се советува да почнат со аспирин околу 20-тата година (или околу 35-тата кај поблаги форми), но исклучиво под лекарски надзор.
Потоа се поставува логично прашање – дали аспиринот може да помогне и кај други пациенти?
Хирургот и истражувач Ана Мартлинг од Karolinska Institute го истражувала токму тоа, кај пациенти кои веќе имале рак на дебелото црево. Таа се фокусирала на пациенти со одредени генетски мутации – група што сочинува околу 40% од сите случаи на овој рак.
Во нејзиното тригодишно клиничко испитување учествувале 2.980 пациенти. Една група земала 160 mg аспирин дневно, веднаш по операција, додека другата добивала плацебо. Резултатите биле многу силни: кај групата што земала аспирин, ризикот од повторна појава на рак бил повеќе од преполовен.
Овие резултати брзо довеле до промени во праксата во Шведска. Од 2026 година, пациентите со рак на дебелото црево таму се тестираат за овие мутации и, ако ги имаат, им се нуди терапија со ниска доза аспирин.
Сѐ уште не е јасно дали истиот ефект важи и за други видови рак, но истражувањата се во тек. Онкологот Рут Ленгли води големо меѓународно испитување со 11.000 пациенти кои имале различни видови рак – на дебелото црево, дојка, хранопровод или простата. Таму се тестира дали дневна доза од 100 или 300 mg аспирин може да спречи повторна појава на болеста, а резултатите се очекуваат наскоро.
Како делува аспиринот?
Иако аспиринот се користи со децении, научниците дури сега почнуваат појасно да разбираат како точно влијае врз појавата и ширењето на ракот. Се покажува дека неговото дејство не е едноставно и веројатно вклучува повеќе механизми, и внатре во клетките и надвор од нив.
Едно од објаснувањата е поврзано со ензим наречен циклооксигеназа-2 (COX-2). Овој ензим учествува во создавање на т.н. простагландини – супстанции слични на хормони кои, меѓу другото, можат да поттикнат воспаление и да активираат процеси што водат кон неконтролиран раст на клетките. Аспиринот го блокира дејството на COX-2, со што го „смирува“ овој сигнал и потенцијално го намалува ризикот клетките да почнат да се размножуваат неконтролирано.
Покрај тоа, аспиринот влијае и на процесот на згрутчување на крвта. Тој го намалува создавањето на тромбоксан – супстанција што им помага на тромбоцитите да се лепат и да формираат згрутчувања. Нови истражувања покажуваат дека овој механизам може да биде важен и кај ракот. Имено, кога во телото има повеќе тромбоксан, туморските клетки полесно се „кријат“ од имунолошкиот систем. Со намалување на тромбоксанот, аспиринот може да ги направи овие клетки повидливи, па имунитетот полесно ги препознава и ги уништува.
Токму ова „откривање“ на туморските клетки е особено важно кога станува збор за нивно ширење низ телото. Ако имунолошкиот систем ги забележи навреме, има поголема шанса да го спречи создавањето на метастази.
Сè на сè, аспиринот не делува само на еден начин – туку истовремено го намалува воспалението, го менува однесувањето на крвните клетки и му помага на имунитетот поефикасно да реагира. Токму таа комбинација, според научниците, може да објасни зошто кај некои луѓе го намалува ризикот од одредени видови рак.
Дали аспиринот е „лек за сѐ“?
И покрај оптимизмот, научниците се внимателни. Не постои согласност дека сите треба превентивно да земаат аспирин. Иако некои истражувачи сметаат дека би можел да има поширока корист (особено ако се земат предвид и кардиоваскуларните ефекти), повеќето предупредуваат дека ризиците не се занемарливи.
Аспиринот може сериозно да им наштети на дел од луѓето и не делува кај сите типови рак. Затоа, засега се препорачува само за одредени групи – како лица со висок генетски ризик или пациенти кои веќе биле лекувани од рак на дебелото црево.
Пораката од експертите е јасна: аспиринот покажува голем потенцијал, но не треба да се користи на своја рака. Секогаш е неопходна консултација со лекар.
Истражувањата продолжуваат, и можно е во иднина да откриеме уште нови начини на кои овој стар лек може да се користи – можеби дури и во насоки што денес не можеме ни да ги замислиме.