БИТКА И ЗА ПРЕТСЕДАТЕЛСКАТА ФОТЕЛЈА НА АНДРИЌЕВ ВЕНАЦ Србија може да го „покрсти“ новиот претседател во некрстените денови од Божиќ до Богојавление

Победата на Студентската листа на парламентарните избори создаде необична институционална ситуација во Србија, додека Ана Брнабиќ ја извршува функцијата претседател на Републиката по оставката на Александар Вучиќ, новото парламентарно мнозинство може наскоро да избере нов претседател на Собранието, кој автоматски ќе стане и нов в.д. претседател на државата. Од брзината на конституирањето на парламентот ќе зависи кој ќе ги распише претседателските избори и кој ќе го предложи мандатарот за новата влада.

Вучиќ поднесе оставка на 27 септември, а неговите овластувања ги презеде претседателката на Народното собрание Брнабиќ. Законот предвидува дека кога мандатот на претседателот предвреме ќе престане, новите избори мора да бидат организирани така што гласањето ќе се одржи најдоцна три месеци подоцна. Од денот на распишувањето до гласањето мора да поминат најмалку 30, а најмногу 60 дена. Тоа значи дека првиот круг мора да се одржи најдоцна до 27 декември, а крајниот рок за распишување е 27 ноември. Доколку има втор круг, новиот српски претседател ќе биде познат после Божик, во јануари 2027 година.

Брнабиќ засега не соопштува кога ќе ги распише изборите. На 5 октомври нејзиниот одговор беше краток: „Ќе ги распишам претседателските избори кога ќе дојде време, во согласност со Уставот на Србија“. Таа го отфрли толкувањето дека изборите морала да ги распише веднаш по преземањето на претседателската функција и инсистираше дека ќе постапи во рамките на уставните рокови.

Новиот претседател на Собранието ќе стане и претседател на Србија

Ситуацијата може да се промени пред Брнабиќ да ја донесе одлуката. По утврдувањето на конечните резултати почнува постапката за конституирање на новото Народно собрание. Студентската листа има апсолутно мнозинство и може да избере свој кандидат за претседател на парламентот. Со тој избор Брнабиќ престанува да биде претседателка на Собранието, а новоизбраниот претседател ја презема и функцијата в.д. претседател на Србија.

Професорката по уставно право Маја Настиќ ја објаснува оваа институционална смена без дилема: „Со изборот на нов претседател на Народното собрание, тој, односно таа, ќе ја преземе и функцијата вршител на должноста претседател на Републиката“.

Со други зборови, Србија може да добие уште еден привремен шеф на државата пред граѓаните да го изберат наследникот на Вучиќ.

Слично толкување дава и професорот по право Богољуб Милосављевиќ.

– Новиот претседател на Собранието би станал и в.д. шеф на државата. Тој потоа би ја презел и должноста за предлагање мандатар – објасни Милосављевиќ уште при анализите на ситуацијата создадена со најавеното повлекување на Вучиќ.

Професорката по уставно право Виолета Беширевиќ исто така предупредуваше дека предвременото престанување на мандатот на претседателот, распуштеното Собрание и изборот на нов парламентарен состав создаваат сложена уставна ситуација. Србија во краток период може да помине низ неколку смени на шефот на државата: Вучиќ беше заменет од Брнабиќ, неа може да ја замени новиот претседател на Собранието, а последната смена ќе следува по претседателските избори.

Новиот в.д. шеф на државата може да го предложи и мандатарот

Оваа институционална смена има директно влијание и врз формирањето на новата влада. Уставот предвидува претседателот на Републиката, по разговорите со претставниците на избраните листи, да му предложи на Народното собрание кандидат за претседател на Владата. Додека нема избран претседател на Србија, тоа овластување го има в.д. претседателот. Според тоа, ако Студентската листа избере нов претседател на парламентот пред формирањето на Владата, нејзиниот избраник ќе стане и в.д. шеф на државата и ќе го предложи идниот премиер.

Маја Настиќ оценува дека постапката може да оди релативно брзо, бидејќи победничката листа располага со апсолутно мнозинство и не мора да преговара за коалиција. Новата влада може да биде избрана со најмалку 126 пратенички гласови и нема правна причина нејзиното формирање да го чека исходот од претседателските избори. Практично, Србија може да добие нов парламент и нова влада додека истовремено трае кампањата за избор на шеф на државата.

Професорката и пратеничка Јелена Јериниќ смета дека досегашното мнозинство не може да го блокира конституирањето на новиот парламент ако Студентската листа располага со потребниот број пратеници. Според нејзиното толкување, студентското мнозинство има доволно гласови да го заврши конституирањето на Собранието и да избере негов претседател и без присуство на пратениците на СНС.

Тука календарот станува решавачки. Ако Брнабиќ ги распише претседателските избори пред изборот на нов собраниски претседател, започнатата изборна постапка продолжува. Ако новото мнозинство претходно го избере претседателот на Собранието, тој или таа ќе ја преземе функцијата в.д. претседател. Законот надлежноста за распишување на претседателските избори му ја дава на претседателот на Народното собрание, а рокот за гласање останува 27 декември.

Студентите сè уште го избираат кандидатот за шеф на државата

Студентската листа сè уште нема соопштено кој ќе биде нејзиниот кандидат за претседател на Србија. Студентката Ружица Симовиќ претходно потврди дека се разгледуваат повеќе имиња.

– Немаме подготвен кандидат, но секојдневно работиме на тоа и, кога ќе дојде време, кандидатот ќе биде подготвен – рече таа.

Студентите најавија дека кандидатот ќе го изберат според сопствени критериуми и дека очекуваат поддршка и од опозициските партии доколку тие сакаат политичката промена да продолжи и на претседателските избори.

Програмскиот директор на ЦРТА, Раша Недељков, смета дека неизвесноста околу датумот веќе станува проблем. Тој побара Брнабиќ „без одлагање да ѝ ги соопшти плановите на јавноста“ и да „не ја држи јавноста како заложник, како уште една од тактиките во изборниот инженеринг“. Кандидатите на Студентската листа и на СНС засега не се познати.

Уставниот правник Танасије Маринковиќ уште пред парламентарните избори предупредуваше дека претседателската трка бара рана подготовка.

– Мислам дека кампањата за тој кандидат мора да почне многу пред да бидат распишани претседателските избори. Значи, една форма на тивка, индиректна кампања, за таа личност да се промовира – рече Маринковиќ.

По победата на Студентската листа, изборот на нејзиниот кандидат добива уште поголема политичка тежина: новото мнозинство може многу брзо да ги преземе парламентот и Владата, а до крајот на декември Србија треба да го избере и човекот што ќе го преземе Андриќев венац за полн претседателски мандат.