Следејќи ги парламентарните избори во Србија на 25 октомври, морам да признаам дека не ме изненади толку изборниот пораз на Александар Вучиќ, колку начинот на кој тој го призна. По речиси две години жестоки студентски протести, политички конфронтации и незадоволство од неговото владеење, промената на власта беше сосема реална можност. Но она што навистина ме зачуди беше неверојатната брзина и речиси математичката прецизност со која Вучиќ го соопшти изборниот исход, а уште повеќе неговата ненадејна подготвеност без приговори и отпор да го прифати поразот.

Замислете, избирачките места се затвораат во 20 часот, а веќе околу 21:30 Вучиќ излегува пред јавноста и соопштува дека неговата листа ќе освои околу 105 пратенички мандати, студентската меѓу 135 и 140, а останатите политички партии, со исклучок на неколку малцински листи, практично нема да имаат парламентарно претставување.

Речиси истовремено почнуваат да пристигнуваат и медиумските проекции на Ипсос и ЦеСИД, кои речиси целосно се совпаѓаат со неговите процени. Наредниот ден, прелиминарните резултати на Републичката изборна комисија покажаа 104 мандати за листата на Вучиќ и 140 за студентската листа.

Како е можно за само деведесетина минути да се предвиди не само победникот, туку речиси целосната распределба на 250 пратенички мандати?

Вучиќ понуди објаснување дека располагал со стратификуван примерок. Не ја оспорувам научната вредност на ваквите статистички методи. Впрочем, и независните изборни аналитичари истата вечер објавија мошне прецизни проекции, што потврдува дека таквите процени се технички возможни.

Но дали повикувањето на еден научен термин е доволно за да ја објасни сигурноста со која настапи? Кој го подготвил примерокот, колку избирачки места опфатил, кога пристигнале податоците во неговиот штаб и колкав дел од примерокот бил обработен во моментот на неговото обраќање? Сметам дека одговорите на овие прашања би помогнале да разбереме како била добиена толку прецизна процена.

Но дури и да ја прифатиме изборната математика, останува нешто што за мене е многу поинтересно, а тоа е ненадејната промена во политичкото однесување на Вучиќ.

Човекот кој со години водеше жестока политичка борба, а во конфронтацијата со студентското движење и опозицијата користеше остра, неретко дисквалификациска реторика, одеднаш на прес-конференцијата покажа невообичаена подготвеност да го признае поразот и да ја прифати смената на власта, иако не се откажа од острите критики кон своите политички противници.

Не треба да се заборави дека Србија со месеци беше сцена на политички конфронтации, меѓусебни судири, физички пресметки и апсења. Дури и самиот изборен ден беше проследен со пријавени инциденти и меѓусебни обвинувања за насилство. И по сето тоа, во изборната ноќ гледаме сосема поинаков настап. Народски кажано, политичкиот лав кој до вчера рикаше, одеднаш стана мирен како маче што преде. Не само што го призна поразот, туку најави дека нема да ги оспорува резултатите со жалби и приговори, нема да го попречува конституирањето на парламентот и нема да создава пречки за формирањето на новата влада.

Се разбира, тоа е однесување што треба да се очекува од секој демократски политичар. Но имајќи ја предвид неговата дотогашна политичка практика, толку наглата промена не можам да ја одминам без размислување.

На победничката страна, пак, по изборите почна да доминира јазикот на институционалноста, смиреноста и изградбата на нова Србија. Тоа е разбирливо, особено кога едно протестно движење ја презема одговорноста за управување со државата. Но останува да се види дали неговите дотогашни барања за одговорност и расчистување со минатото ќе бидат доследно спроведени.

И затоа овде јавно сакам да ја споделам мојата дилема: дали пред нас се одвиваше само природна демократска транзиција или можеби нејзините основни контури биле подготвувани многу порано, далеку од очите на јавноста?

Мојот сомнеж дополнително го поттикна изјавата на самиот Вучиќ, кој спомена одредени европски држави и структури на таканаречената американска длабока држава, противници на Доналд Трамп, обвинувајќи ги дека дејствувале против него. Ако веќе самиот зборува за вмешаност на странски центри на моќ, тогаш има обврска да каже кои се тие, како дејствувале и со какви докази располага. Во спротивно, таквите обвинувања остануваат политичка реторика. Но токму неговите зборови ме наведоа на уште едно, за мене многу посериозно размислување. Кој ги делеше политичките карти зад сцената во Србија?

Дали е можно уште пред изборите, зад затворени врати, да се разговарало за идната распределба на политичката моќ, за тоа кој ќе ја преземе власта и под какви услови ќе се изврши транзицијата? А ако одиме чекор понатаму, дали во таквите евентуални разговори можело да стане збор и за политичката и правната иднина на Вучиќ?

Тука мора да разграничиме две можности. Едната е дека некој однапред се обидувал да влијае врз распределбата на мандатите, независно од вистински освоените гласови. За такво нешто засега нема докази, а самата точност на изборните проекции не може да послужи како потврда.

Другата можност е сосема поинаква: изборниот резултат да бил реален израз на волјата на граѓаните, но одредени политички актери претходно да разговарале за условите под кои власта би била предадена.

Таквите преговори не се непознати во политичката историја. Да потсетам на Полска во 1989 година, кога комунистичката власт и опозицијата, предводена од „Солидарност“, преку преговорите на Тркалезната маса договорија политички реформи и изборни правила. Тогаш дури 65 проценти од местата во Сејмот беа резервирани за владејачката коалиција, додека за преостанатите 35 проценти се натпреваруваа опозициските и независните кандидати.

Се разбира, не тврдам дека нешто слично се случило и во Србија. Полскиот пример бил јавен и институционализиран договор, додека за евентуални српски договори зад сцената немаме докази. Но тој покажува дека политичките транзиции понекогаш се резултат не само на изборната волја, туку и на претходно договорени правила и компромиси.

А што ако Вучиќ уште пред изборната ноќ знаел дека неговото политичко време истекува и дека повеќе нема простор за борба за опстанок на власт? Тогаш неговата неочекувана смиреност добива една поинаква димензија. Наместо да се бори за задржување на власта, можеби веќе размислувал како да ја напушти со што помалку последици за себе и за своите најблиски соработници.

Во политиката, губењето на власта понекогаш носи многу поголеми ризици од самото губење на функциите. Особено кога во јавноста со години се изнесуваат сериозни обвинувања за корупција, злоупотреби на институциите, политички притисоци и други незаконитости.

Обвинувањата, се разбира, не се исто што и докажана одговорност. Но секој долгогодишен носител на власта мора да смета и на можноста независните институции еден ден да започнат да ги испитуваат неговите постапки.

Оттука, не можам целосно да ја исклучам од анализата и хипотезата дека некој можеби му ставил до знаење: прифати го поразот, не создавај проблеми, овозможи мирно предавање на власта, а за твојата понатамошна положба ќе се бара одредено решение.

Не тврдам дека таков разговор навистина се случил, ниту дека некому му биле понудени гаранции за неказнивост. Но сметам дека политичките мотиви за ненадејното смирување заслужуваат внимание, особено кога станува збор за човек кој толку долго ја држел власта.

Има уште една околност што ми привлече внимание. Вучиќ практично ја предвиде и архитектурата на идниот парламент, две големи политички листи и неколку малцински претставници, додека останатите партии остануваат надвор од распределбата на мандатите.

Слична концентрација на парламентарната моќ околу два доминантни политички блока сме гледале и во други земји на Балканот, па и во Македонија, каде што помалите политички субјекти неретко останувале без самостојна парламентарна застапеност.
Се разбира, изборниот систем, изборниот праг и концентрацијата на гласовите можат да доведат до вакви резултати. Но вреди да се анализира и кому политички му одговара ваквото стеснување на плурализмот и дали одредени центри на моќ имаат интерес дополнително да ја поттикнуваат концентрацијата околу две големи политички алтернативи.

Не сакам да ја потценам слободната волја на српските граѓани, ниту да ја обезвреднам изборната победа на студентското движење. Напротив, граѓаните со своите гласови изразија јасна желба за промена. Но едно е изборната волја, а сосема друго можните договори зад сцената за начинот на предавање на власта и понатамошната судбина на нејзините досегашни носители. Токму затоа вистинскиот тест за случувањата во Србија допрва следува.

Ќе покаже дали новата власт навистина ќе обезбеди независно судство, институционална одговорност и непристрасно испитување на сомнежите за корупција и злоупотреби или политичката промена ќе заврши со премолчени компромиси и меѓусебно ненарушување на интересите.

Ако некогаш се појават докази дека мирното повлекување било разменето за политичка или правна заштита, тогаш и изборната ноќ на 25 октомври ќе добие сосема поинакво значење. Дотогаш мојата хипотеза останува отворена, а одговорите ќе треба да ги бараме во понатамошното однесување на политичките актери и, пред сè, во постапувањето на независните институции. Зашто во политиката понекогаш најважната битка не е како да се задржи власта, туку како да се замине од неа без да се сносат последиците за евентуалните злоупотреби. Едно е да се признае изборниот пораз, а сосема друго е однапред да се обезбеди сопствената иднина по него.

П.С. Политиколошкиот пристап не подразбира однапред да се знаат одговорите на сите поставени прашања. Неговата суштина е во критичкото анализирање на фактите, препознавањето на политичките процеси и интереси и поставувањето аргументирани хипотези, дури и кога вистинските одговори се кријат далеку од очите на јавноста.

The post Дали Вучиќ го изгуби изборниот натпревар или однапред го знаеше сценариото за своето заминување? appeared first on plusinfo.mk.

Пред неколку дена, во разговор со мојот долгогодишен другар Суаип Мерсовски, дебарчанец кој со децении живее и работи во Париз, се отвори една тема која ме натера на сериозно размислување. Суаип е дипломиран правник, човек кој добро ги познава француското општество и неговите прилики, а неговите син и двете ќерки своето високо образование го стекнаа на престижната Сорбона. Во еден момент ме праша: „Јове, гледаш ли што се случува во Франција? Ова веќе не се обични протести. Ова се социјални немири. Почнува борбата на класите, сиромашните против богатите“.

Морам да признаам дека неговите зборови ме замислија. Особено затоа што доаѓаа од човек кој со децении непосредно го следи животот во Франција. Токму тој разговор ме поттикна изминативе денови, особено во неделата навечер, посериозно да размислувам за случувањата на француските улици. Дали станува збор за уште еден бран социјални протести или за нешто многу подлабоко – будење на класната свест и почеток на поширок европски социјален судир? Во продолжение ќе се обидам да дадам свое политиколошко видување на оваа навистина сериозна тема.

Франција повторно го предупредува светот

Франција низ историјата повеќепати била простор каде што социјалните противречности прераснувале во големи политички пресврти. Француската револуција од 1789 година, револуционерната 1848 година, Париската комуна од 1871 година и студентско-работничките протести во 1968 година, иако различни по своите причини и последици, покажуваат дека општествените нееднаквости, поврзани со губењето доверба во институциите, можат да предизвикаат сериозни политички потреси.

Секако, денешна Франција не е Франција од времето на Луј XVI, ниту онаа од студентските протести во 1968 година. Таа е современа демократска држава со развиена економија, силни институции и долга традиција на синдикално организирање. Но, демократското уредување само по себе не е гаранција дека социјалните противречности нема да се продлабочуваат.

Масовните демонстрации од 17 октомври годинава, на кои според француското Министерство за внатрешни работи учествувале околу 550.000 граѓани, а според организаторите околу 800.000, покажуваат колку е длабоко незадоволството. Протестите, поттикнати од состојбите во образованието, постепено опфатија и пошироки барања за подобар животен стандард, повисоки плати, достапни јавни услуги и поголема социјална праведност.

Факт е дека дел од протестите беа проследени со насилство, уништување јавен и приватен имот и судири со полицијата. Таквото однесување заслужува недвосмислена осуда. Но, би било погрешно стотиците илјади граѓани кои мирно го изразија незадоволството да се изедначуваат со насилните групи. Уште поголема грешка би било да се анализираат само последиците од немирите, а да се игнорираат причините што ги изведоа луѓето на улиците.

Дали Марксовата класна борба повторно станува актуелна?

Разговорот со Суаип неизбежно ме наврати на една од најпознатите тези на Карл Маркс и Фридрих Енгелс, изнесена во „Манифестот на Комунистичката партија“ од 1848 година, според која „историјата на дотогашните општества е историја на класни борби“.

Не сум приврзаник на механичко пренесување на теориите од XIX век во современите општествени услови. Светот суштински се промени, капитализмот помина низ бројни трансформации, а развиените демократии воспоставија институции и механизми за социјална заштита што во времето на Маркс не беа развиени во денешниот обем. Но, дали тоа значи дека исчезнаа и класните противречности?

Се разбира дека не. Тие само добија нови облици.

Денес класните противречности не се сведуваат само на односот меѓу фабричкиот работник и сопственикот на фабриката. Тие се препознаваат и меѓу оние што располагаат со голем капитал и оние што живеат од плата, меѓу сопствениците на недвижности и младите што не можат да обезбедат сопствен дом, како и меѓу економски обезбедените граѓани и семејствата што сè потешко ги покриваат основните животни потреби.

Особено загрижува положбата на средната класа, која со децении претставуваше столб на стабилноста на европските демократии. Таа беше симбол на економска сигурност, социјална мобилност и уверување дека секоја следна генерација ќе живее подобро од претходната. Денес, за дел од нејзините припадници, тоа уверување сè повеќе се доведува во прашање.

Кога човек со завршено образование и редовно вработување не може да обезбеди достоинствен живот, проблемот веќе не е само во висината на неговата плата. Проблемот станува во самата распределба на економските можности и придобивки. Токму затоа сметам дека француските протести имаат препознатлива класна димензија, иако сè уште не претставуваат организирана класна борба во класичната марксистичка смисла.

Кога средната класа почнува да се плаши од сиромаштијата

Ова прашање, според мене, заслужува посебно внимание. Сиромаштијата отсекогаш била извор на незадоволство. Но, политичката стабилност станува особено чувствителна кога економската несигурност почнува да ги зафаќа и оние категории кои претходно се сметале за релативно заштитени.

Младите Европејци сè почесто се соочуваат со скапо домување, несигурни работни односи и ограничени можности за економско осамостојување, додека голем дел од работоспособното население го чувствува притисокот на животните трошоци и неизвесноста околу идните пензии.

Ова не значи дека сите Европејци осиромашуваат или дека економските состојби се подеднакво лоши во сите држави. Напротив, постојат значајни разлики во приходите, продуктивноста, социјалната заштита и економскиот развој.

Но, политичкото незадоволство не произлегува само од апсолутната сиромаштија. Тоа често се создава и од јазот меѓу очекувањата на граѓаните и нивните реални животни можности. И токму тука се наоѓа една од најопасните противречности на современиот економски развој: општеството може статистички да станува побогато, а значителен дел од неговите граѓани истовремено да чувствуваат дека нивната економска положба и животна перспектива се влошуваат.

Доколку таквото чувство прерасне во трајно уверување дека постојниот систем функционира само во интерес на привилегираните, незадоволството добива многу посилен политички карактер. Тогаш прашањето повеќе не е само колку заработува граѓанинот, туку и дали верува во правичноста на општеството во кое живее.

Европската социјална држава пред историски испит

Една од најголемите придобивки на повоена Европа беше создавањето на социјалната држава, која настојуваше да воспостави рамнотежа меѓу пазарната економија, приватната сопственост и социјалната сигурност. Овој модел придонесе за ширење на средната класа, развој на образованието и здравството, зајакнување на работничките права и намалување на дел од општествените нееднаквости.

Меѓутоа, денес европските држави се соочуваат со сериозни ограничувања. Стареењето на населението, јавните долгови, економската конкуренција, технолошките промени, енергетските предизвици и зголемените буџетски обврски го усложнуваат одржувањето на постојното ниво на социјални услуги.

Франција е особено карактеристичен пример. Со јавен долг од околу 119 % од бруто-домашниот производ, француската држава се соочува со сериозни фискални ограничувања. Владата настојува да ги стабилизира јавните финансии, додека значителен дел од граѓаните бараат поголеми инвестиции во образованието, здравството и социјалната заштита. Ова е реална економска противречност, а не само идеолошки судир.

Се разбира, ниту една држава не може неограничено да троши средства што ги нема. Но, исто така, ниту една влада не може долгорочно да очекува граѓаните без отпор да ги прифаќаат мерките за штедење доколку веруваат дека товарот не е правично распределен.

Затоа централното прашање не е само колку ќе се штеди, туку кој ќе ја плати цената на економското приспособување и дали најмоќните економски структури ќе го понесат својот соодветен дел од товарот. Токму околу ова прашање може да се развива новата социјална конфронтација во Европа.

Дали францускиот бунт се прелева низ Европа?

Социјалното незадоволство не е ограничено само на Франција. Протести поврзани со животните трошоци, образованието, домувањето и економската сигурност се забележуваат и во Италија, Белгија, Шпанија и Португалија. Иако непосредните причини се различни, заедничко е незадоволството од животните услови и од способноста на институциите да одговорат на барањата на граѓаните.

Сепак, би бил внимателен со тврдењето дека Европа веќе е зафатена од единствено револуционерно движење. Засега не постојат доволно основи да се говори за организирана паневропска класна побуна со единствена програма и заедничко раководство.

Но, тука се наметнува мојата централна политиколошка хипотеза. Доколку економската несигурност, социјалната нееднаквост и недовербата во институциите продолжат да се продлабочуваат, локалните и националните протести би можеле постепено да прераснат во поширок европски бран на социјално незадоволство, со сè поизразена класна димензија.

Тоа не мора да значи револуција во класичната смисла, ниту насилно рушење на постојните општествени системи. Напротив, новата класна конфронтација може да се манифестира преку масовни штрајкови, синдикални мобилизации, нови политички движења, барања за поинаква даночна политика и притисок за порамномерна распределба на економските придобивки.

Во таа смисла, класната борба на XXI век би можела да се води не толку за укинување на капитализмот, колку за суштинско преиспитување на неговите социјални последици.

Од економската нееднаквост до кризата на демократијата

Она што дополнително ме загрижува е можноста економската криза да прерасне во криза на политичкото претставување. Граѓаните полесно прифаќаат и непопуларни мерки кога веруваат во правичноста и одговорноста на институциите. Но, кога таа доверба ќе исчезне, незадоволството сè почесто се изразува надвор од традиционалните политички канали.

Франција веќе подолго време се соочува со вакви предизвици. Протестите на „Жолтите елеци“ од 2018 година, големите демонстрации против пензиската реформа во 2023 година и сегашните социјални немири имаат различни непосредни поводи, но покажуваат дека постојат длабоки и повторливи општествени незадоволства.

Сметам дека тука се испреплетуваат три процеси: економската несигурност го поттикнува незадоволството, слабеењето на политичкото претставување ја намалува довербата во институционалните решенија, а продлабочената недоверба ја зголемува подготвеноста за порадикални облици на протест.

Во вакви околности се отвора простор и за политички популизам, како од левицата така и од десницата. Различни политички движења можат да го насочуваат незадоволството кон различни цели, како кон економските елити, политичкиот естаблишмент, имиграцијата или наднационалните институции.

Токму затоа не треба автоматски да се претпоставува дека секој социјален бунт ќе резултира со зајакнување на политичката левица или со организирана класна солидарност.

Историјата познава и поинакви исходи.

Што треба да научат европските политички елити?

Не верувам дека одговорот на овие предизвици може да се најде единствено во полициските интервенции, ниту во популистички ветувања за неограничени социјални издатоци.

Државата, секако, има обврска да ги заштити јавниот ред, безбедноста на граѓаните и приватната сопственост. Но, нејзина обврска е и да ги слушне легитимните барања на незадоволните и да понуди решенија за проблемите што ги изнесуваат на улиците. Се прашувам дали европските политички елити навистина ја разбираат пораката што доаѓа од Франција. Економскиот раст сам по себе не гарантира политичка стабилност, особено кога неговите придобивки не се чувствуваат подеднакво во општеството. Младите не бараат само работа, туку и перспектива, сигурност и достоинствен живот. А изгубената доверба во институциите не се враќа со убави говори, туку со правични политики и конкретни резултати.

Европа не мора да избира меѓу економската ефикасност и социјалната правда. Напротив, токму нивната рамнотежа беше една од основите на европскиот социјален модел. Ако европските влади не успеат повторно да ја воспостават таа рамнотежа, незадоволството нема да исчезне со смирувањето на улиците. Ќе останат причините што ги изведоа луѓето на нив.

Наместо заклучок: Дали се буди нова класна свест?

Да се вратам на разговорот со мојот другар Суаип и неговата констатација дека во Франција започнува борбата на сиромашните против богатите.

Не би ја прифатил таа оценка како конечна дијагноза, но не би ја ни отфрлил. Напротив, во неа препознавам сериозно предупредување за противречностите што се наталожуваат во европските општества. Кога работата не гарантира сигурност, младите ја губат перспективата, а средната класа стравува од осиромашување, економската криза постепено прераснува во криза на општествениот договор.

Не мислам дека Европа е пред нова револуција, но би било погрешно да се потцени можноста за нов бран социјални конфликти. Француските немири можеби не се почеток на организирана класна борба, но отвораат прашања што одамна ги надминуваат границите на Франција.

И затоа вистинското прашање не е дали Маркс повторно станува актуелен, туку зошто современа Европа повторно се соочува со толку остри противречности меѓу трудот, капиталот и распределбата на општественото богатство.

А можеби токму тука се крие и одговорот на Суаип: класната борба никогаш вистински не престанала. Се менувале само нејзините облици и актерите. Дали денес таа добива нова европска димензија, останува да видиме. Но, едно е сигурно: кога социјалната неправда предолго се потценува, улицата станува гласот на оние што чувствуваат дека институциите повеќе не ги слушаат.

The post ЕВРОПА ПРЕД НОВА КЛАСНА БОРБА Дали францускиот социјален бунт е почеток на поширока европска побуна? appeared first on plusinfo.mk.

Не е честа појава еден европски премиер толку отворено да проговори за неправдите што билатералните блокади им ги нанесуваат на земјите кандидатки за членство во Европската Унија. Уште поретко се случува како пример да ја посочи токму Македонија и јавно да констатира дека две држави ѝ одзеле цели 21 година од нејзиното институционално приближување кон Унијата.

Токму тоа го направи хрватскиот премиер Андреј Пленковиќ на 15 октомври 2026 година, во Брисел, пред почетокот на состанокот на Европскиот совет говорејќи за европската перспектива на Црна Гора и за отворените прашања меѓу Загреб и Подгорица.

Признавам, неговата изјава го привлече моето внимание не само поради признанието за неправдата нанесена врз Република Македонија, туку и поради една очигледна противречност. Ако билатералните блокади ѝ нанеле толкава штета на Македонија, дали Хрватска има политичко и морално оправдување да го условува европскиот напредок на Црна Гора со решавањето на сопствените билатерални прашања?

Токму во одговорот на ова прашање се наоѓа суштината на изјавата на Пленковиќ. Кога во 2000 година се одржа Загрепскиот самит, Македонија беше пред Хрватска во институционалното приближување кон ЕУ. Во 2005 година добивме кандидатски статус, а Хрватска, која тогаш ги започна пристапните преговори, во 2013 година стана полноправна членка на Унијата.

Македонија, пак, и денес останува заглавена во преговарачкиот процес. Иако во јули 2022 година формално ја одржавме првата меѓувладина конференција, а во декември 2023 година го завршивме скринингот, суштинските преговори по кластери сè уште не се отворени.

Во меѓувреме, го сменивме уставното име, прифативме сериозни политички компромиси и постојано слушавме уверувања дека европската перспектива е јасна. По решавањето на спорот со Грција, кога се очекуваше конечно придвижување кон членството, следуваше новото условување од Бугарија.

Затоа, оценката на Пленковиќ за изгубените 21 година не ја разбирам само како дипломатска констатација, туку и како признание дека билатералните спорови можат да се претворат во средство за долгорочно политичко блокирање на една држава.

Се разбира, не би било правично сите наши неуспеси да ги припишуваме на надворешните блокади. Македонија секако дека има сопствени институционални слабости, сериозни проблеми со корупцијата и недоволно спроведени реформи. Но, исто многу погрешно би било да се премолчи дека билатералните спорови со години претставуваа одлучувачка пречка за нашиот европски напредок.

Хрватска и Црна Гора – конструктивен пристап или ново условување?

Пленковиќ нагласува дека Хрватска не сака да го повтори искуството што Македонија го имаше со Грција и Бугарија. Тој потсетува дека Загреб со години ги поддржува црногорските евроинтеграции, помага со европското законодавство и обезбедува експертска и политичка поддршка. Тоа заслужува позитивна оценка.

Меѓутоа, истовремено, Хрватска инсистира на решавање на осум отворени прашања со Црна Гора. Не би ги изедначувал овие барања со бугарските условувања кон Македонија. Но, постои суштинска разлика меѓу барањето да се решат отворените прашања и користењето на европската интеграција како средство за изнудување политички отстапки.

Доколку Хрватска инсистира на дијалог, пропорционалност и заемно прифатливи решенија, нејзиниот пристап навистина може да претставува позитивен пример. Но, ако овие прашања станат причина за долгорочно блокирање на Црна Гора, тогаш тешко ќе може да се објасни во што суштински се разликува од практиката што Пленковиќ со право ја критикува.

Пленковиќ ја кажа вистинската работа. Останува да видиме дали Загреб ќе покаже политичка доследност и да ја спроведе.

Што треба да научи Софија?

Според мене, токму тука се наоѓа најважната порака за бугарските власти. Софија треба внимателно да ја прочита изјавата на Пленковиќ, не затоа што тој директно ја прозва, туку затоа што јасно ги посочи последиците од политиката на блокади: изгубени години, нарушена доверба и растечко разочарување во европската идеја.

Македонскиот јазик, националната самосвест и историското самоопределување не смеат да бидат предмет на политичко преговарање. Истовремено, правата на бугарската и на сите други заедници во Македонија мора доследно да се почитуваат и заштитуваат во согласност со демократските и европските стандарди.

Договорот за пријателство, добрососедство и соработка од 2017 година треба да биде инструмент за градење доверба, а не постојан извор на нови условувања. Неговото спроведување подразбира добра волја, почитување и одговорност од двете страни, а не само од македонска страна.

Би сакал Софија да разбере една едноставна работа: добрососедството не се докажува со способноста да го блокирате соседот, туку со подготвеноста да му помогнете да напредува, без притоа да се откажете од сопствените легитимни интереси ако евентуално постојат.

На крајот, Македонија и Бугарија ќе останат соседи независно од исходот на европските интеграции. Затоа, прашањето не е само што Бугарија може да добие со блокадите, туку и што долгорочно губи со продлабочувањето на недовербата меѓу двата народа.

И Брисел мора да ја признае одговорноста

Не можам да прифатам дека целата одговорност за македонскиот европски застој треба да се бара исклучиво во Атина и Софија. ЕУ не смее да биде и да остане нем набљудувач на билатералните спорови. Таа е политичка заедница со сопствени институции, правила и одговорност за кредибилитетот на проширувањето. Кога Европската комисија со години препорачува започнување преговори, а политичката одлука се одложува поради билатерални прашања, оправдано се поставува прашањето за вистинската тежина на европските критериуми.

Особено ме загрижува што принципот на едногласност, чија цел е да обезбеди согласност меѓу државите членки, може да се претвори во инструмент за пренесување на билатералните спорови на европско ниво. Не го оспорувам правото на земјите членки да ги штитат своите интереси. Но, сметам дека мора да постои јасна граница меѓу објективните критериуми за членство и политичките условувања што произлегуваат од билатералните односи. Во спротивно, проширувањето престанува да биде процес заснован првенствено врз заслуги и резултати, а станува процес зависен од политичката волја на поединечните држави членки.

И тука го гледам најголемиот парадокс: Унијата од кандидатите бара предвидливост, правна сигурност и владеење на правото, а самата не секогаш им обезбедува доволно предвидлив и правичен пристапен процес.

Сепак, тоа не ја ослободува Република Македонија од обврската да ги спроведува реформите. Напротив, независното судство, борбата против корупцијата и професионализацијата на институциите мора да останат наши приоритети, независно од однесувањето на Софија и Брисел. Но, со една важна разлика: исполнувањето на европските критериуми треба да резултира со предвидлив напредок, а не со постојано отворање нови политички услови.

Наместо заклучок: Дали некој ја научи лекцијата?

Изјавата на Пленковиќ заслужува внимание затоа што доаѓа од премиер на држава што поминала низ тежок пристапен процес и добро знае колку штети можат да предизвикаат билатералните блокади. Но, вистинската вредност на неговите зборови ќе ја видиме преку политиката на Хрватска кон Црна Гора. Ако Загреб покаже дека отворените прашања можат да се решаваат без блокирање на европскиот напредок, тогаш Пленковиќ навистина ќе одржи лекција од која и Софија треба да учи.

Ако, пак, и Хрватска тргне по патот на долгорочни условувања, неговата изјава ќе остане уште еден пример за разликата меѓу европските принципи што политичарите јавно ги застапуваат и политиките што ги спроведуваат.

За Македонија, поуката е јасна. Мора да продолжиме со реформите и европските интеграции, но истовремено многу поодлучно да бараме предвидливост, политичка доследност и гаранции дека исполнувањето на преземените обврски нема постојано да биде проследено со нови условувања. Дваесет и една година не се само бројка во една политичка изјава. Тоа се изгубени можности, разочарани генерации и сериозно нарушена доверба во европските ветувања.

Затоа, на крајот, би поставил три прашања.

До Софија: Дали навистина верува дека пријателството и добрососедството со Македонија можат да се градат преку постојани политички условувања, притисоци и обиди за прекројување на македонската историја по сопствен (читај нивен) терк, наместо критички да ја преиспита сопствената историја и својата политика кон македонскиот народ?

До Загреб: Дали е подготвен да го поддржи непречениот европски напредок на Црна Гора, без да ги повтори блокадите и политичките условувања што Атина и Софија со години ги применуваа кон Македонија, а чии штетни последици денес ги признава и самиот премиер Пленковиќ?

И до Брисел: Ако европските лидери и самите признаваат дека на Македонија ѝ се одземени 21 година поради билатерални блокади, до кога Европската Унија ќе ја толерира злоупотребата на правото на вето за остварување тесни национални и политички интереси, проследена со дрско непочитување на темелните европски принципи и вредности? Кој ќе ја преземе политичката одговорност за изгубените децении и кој конечно ќе гарантира дека Македонија нема повторно да биде заложник на нови условувања и политички уцени?

Зашто, ако Европа навистина сака да биде заедница на вредности, тогаш не смее да дозволи правото на вето да стане посилно од принципот на правичност и еднаквост.

The post Пленковиќ ѝ одржа лекција на Софија, но дали и Загреб ја научи? appeared first on plusinfo.mk.

Од сè што вчера и утрово прочитав за околностите под кои, и покрај постоењето судски определени мерки, била напуштена македонската територија, најмногу ме запрепастија јавните изјави на бугарскиот адвокат Николај Димитров. Не поради неговата улога на бранител, туку поради зачудувачката леснотија со која, преку сопствените изјави, практично открива дека бил непосредно вклучен во преминувањето на државната граница, отворајќи сериозни сомневања за неговата улога во организирањето и овозможувањето на заминувањето спротивно на судските ограничувања.

Но, она што особено ми го привлече вниманието е неговата изјава дека не сака да открие на кој граничен премин поминале, за да не им создаде проблеми на луѓето што им помогнале.

Цццццццц. Молам?! Какви помагачи адвокате? Кој ви помогнал, како ви помогнал и зошто тие луѓе би имале проблеми ако сè било законски?

Според мене, токму во оваа изјава се наоѓа суштината на целиот случај. Адвокатот не е случаен набљудувач, ниту некој што дополнително дознал за настанот. Од неговите сопствени зборови произлегуваат сериозни индиции дека можеби имал активна улога во организацијата и реализацијата на заминувањето спротивно на судските ограничувања. Уште повеќе изненадува неговото признание дека постапувањето можело да претставува прекршување на судските мерки, но дека се раководеле од потребата за лекување.

Па, зарем адвокат, кој по дефиниција треба да биде заштитник на правото, може самоволно да одлучува кои судски одлуки ќе се почитуваат, а кои ќе се заобиколуваат?

Од кога адвокатската легитимација претставува дозвола за непочитување на судските одлуки?

Секако дека постои право на лекување. Но постојат и законски процедури за измена или укинување на судските ограничувања. Адвокатот мора тоа да го знае подобро од кој било друг. Неговата професија не му дава право да ја преземе улогата на судија и сам да одлучува кога една судска мерка престанува да важи.

Затоа, сметам дека веќе не е доволно да се зборува само за бегството. Мора да се испита дали адвокатот бил негов организатор, активен помагач или соучесник во евентуални противправни дејствија. Тоа не е прашање на политички став, туку на конкретна кривичноправна и дисциплинска одговорност, која мора да се утврди врз основа на докази.

Особено е симптоматично што, според досега објавените официјални информации, не постои евидентиран легален премин на границата, додека адвокатот тврди дека биле покажани документи на двете страни. Оваа противречност не смее да остане без одговор.

Очекувам Јавното обвинителство, во соработка со надлежните институции, да ги испита сите околности, вклучувајќи ги и постапките на адвокатот и лицата за кои тој самиот тврди дека им помогнале. Истовремено, неговото постапување заслужува сериозна проверка и од надлежните адвокатски дисциплински органи.

Господине Димитров, ако сè било законски, зошто одбивате да откриете на кој граничен премин поминавте и кои се луѓето што ви помогнале? Од какви проблеми се обидувате да ги заштитите? Дали сте биле само адвокат, дали сте имале непосредна или посредна улога во организирањето на бегството или, пак, со своите противречни изјави се обидувате да ја замајувате јавноста?

Сметам дека ова се прашања на кои надлежните институции мора да дадат одговор. Адвокатот е должен да го брани својот клиент со законски средства, а не да му помага да го избегне законот. Притоа, не е пресудно само дали лично учествувал во противправното дејствие, туку и дали свесно придонел за неговото организирање или извршување.

Границата меѓу бранител и соучесник се преминува тогаш кога адвокатот, наместо да го користи законот за одбрана на својот клиент, свесно учествува во неговото прекршување. Ако тоа се докаже, одговорноста не смее да изостане. Адвокатската тога не смее да биде штит од одговорност!

Сега на потег се надлежното Јавно обвинителство и еснафските органи на бугарската адвокатура. Особено очекувам надлежните органи на адвокатурата да испитаат дали Николај Димитров со своето постапување го прекршил Етичкиот кодекс на адвокатите, имајќи предвид дека член 132, точка 10 од бугарскиот Закон за адвокатурата изречно го предвидува нарушувањето на угледот и достоинството на професијата и повредата на професионалната етика и морал како дисциплинска повреда.

Според мене, доколку се потврдат сомневањата за неговата свесна вмешаност во заобиколувањето на судските мерки, би станувало збор за особено тешка дисциплинска повреда, за која мора да следува соодветна санкција.

И токму тука ќе се покаже колку доследно се почитуваат и применуваат европските принципи и вредности на владеење на правото, на кои Бугарија толку често и гласно се повикува.

Зашто европските вредности не се докажуваат со декларации, туку со нивна доследна примена, особено кога треба да се утврди одговорноста на оние што професионално се повикани да го штитат законот.

The post Адвокат, организатор на бегство или манипулатор со јавноста? appeared first on plusinfo.mk.

Посетата на претседателката на Европската комисија Урсула фон дер Лајен на Скопје требаше да биде повеќе од уште една протоколарна станица на нејзината балканска турнеја. Барем такви беа очекувањата што претходно беа создадени во јавноста.

Евроамбасадорот Михалис Рокас уште во септември изрази надеж дека посетата на Фон дер Лајен ќе претставува „одлучувачки чекор“ кон придвижување на Македонија во пристапниот процес. Токму затоа беше сосема логично да се очекува дека претседателката на Европската комисија во Скопје ќе пристигне со нешто поконкретно: политичка иницијатива, предлог-рамка за надминување на спорот со Бугарија, европско посредништво, патоказ или барем појасна формула за тоа што следува доколку Македонија го исполни она што од неа веќе се бара. Наместо тоа, по посетата добивме порака која во својата суштина може да се сведе на: разговарајте со Софија.

Фон дер Лајен потврди дека е договорен „прв нов чекор“ веќе следната недела, додека премиерот Христијан Мицкоски соопшти дека по нејзин совет министерот за надворешни работи Тимчо Муцунски ќе побара билатерална средба со бугарската страна за време на престојот во Софија. Но тука неизбежно е да се постави прашањето: дали навистина тоа е „решителниот чекор“ што го очекувавме?

Македонија и без посетата на претседателката на Европската комисија можеше да испрати дипломатска нота во Софија и да побара разговор. За таков чекор не е потребна интервенција од високото раководство на ЕУ. Она што можеше да се очекува од Брисел е нешто друго, а не само поттик за разговор, туку и рамка во која тој разговор ќе се води и гаранција што ќе следува ако се постигне договор.

Дијалогот е средство, а не решение

Мене ми е многу јасно дека ниту еден политички спор не може да се реши без разговор. Во тој дел пораката на Фон дер Лајен е неспорна. Но дијалогот сам по себе не е политичко решение. Особено не ако предметот на спорот постојано може да се проширува и за тоа постојат сериозни најави од Софија.

Суштинската дилема за Македонија одамна не е дали треба да разговара со Бугарија. Прашањето е многу поконкретно: Што ќе се случи ако Македонија го исполни сегашниот услов, а потоа од Софија пристигне нов?

Токму на тоа прашање вчерашната посета не даде доволно јасен одговор. Од македонска страна обврската е исклучително конкретна. Фон дер Лајен повтори дека за движење кон отворањето на првиот кластер е потребен клучниот чекор поврзан со уставните измени.

Но кога станува збор за она што треба да го направи другата страна, речникот станува многу понеопределен: дијалог, добра волја, средби, разговори, надминување на разликите. Тука постои видлива асиметрија. Од Скопје се бара конкретен политички и уставен акт. Од Софија, барем јавно, се бара да разговара. Тоа не се обврски со иста политичка тежина.

Каде е европската гаранција?

На Македонија веќе не ѝ е доволна само декларативната порака дека нејзиното место е во ЕУ. Тоа го слушаме со години. И пораката на Фон дер Лајен дека македонскиот јазик, идентитет и култура имаат место во европското семејство несомнено има политичко значење. Но и тука треба да бидеме прецизни: политичката изјава за почитување на идентитетот не е исто што и институционален механизам што ќе спречи идни блокади.

Токму затоа од Европската комисија сега треба да се очекува нешто повеќе. Ако Брисел бара од Македонија одлука со долгорочни политички последици, тогаш не е неразумно Македонија да бара јасен одговор на неколку прашања како на пример: Што точно се затвора со уставните измени и што точно следува веднаш потоа? Дали отворањето на кластерот „Основи“ ќе биде извесно или повторно ќе зависи од нови политички барања и условувања од бугарска страна? И најважно: каква одговорност презема самата ЕУ ако договореното повторно се претвори во подвижна цел?

Без одговор на овие прашања, формулацијата „продолжете со дијалог“ звучи бенигно, стереотипно и студено бирократски како формула што може да се употреби за секој спор, но не и како сериозен европски одговор на конкретен проблем што со години ја држи Македонија во место.

Каде останаа и дали воопшто се практикуваат европските принципи во случајот со Бугарија?

Притоа, остануваат и неколку други прашања на кои Фон дер Лајен, како претседателка на Европската комисија, тешко дека може да остане само нем набљудувач. Како не се сети јасно да потсети дека самите европски институции со години предупредуваат дека нерешените билатерални спорови не треба да се претвораат во инструмент за блокирање на пристапниот процес? Европскиот парламент и во својата најнова Резолуција од март 2026 година нагласува дека билатералните прашања меѓу членки и кандидати треба да се решаваат билатерално и да не се користат за блокирање на проширувањето, а од Советот бара да спречи прашања што не се поврзани со Копенхашките критериуми да го попречуваат напредокот.

Уште понејасно е зошто македонско-бугарскиот случај се третира на начин кој создава впечаток дека билатералните историски и идентитетски прашања добиваат тежина каква што тешко може да се најде во другите пристапни процеси.

И конечно, легитимно е да се постави и институционалното прашање: како документ произлезен од меѓувладина средба (вториот Протокол) кој самиот по себе не е меѓународен договор ратификуван од највисокиот законодавен дом (Собранието на РМ) добива толкава политичка тежина преку упатувањето на неговото спроведување во европската преговарачка рамка? Токму овде Европската комисија требаше да покаже многу поголема чувствителност кон принципите на правна сигурност, еднаквост на кандидатите и предвидливост на процесот.

Наместо тоа, останува впечатокот дека правилата се толкуваат флексибилно токму таму каде што Македонија најмногу бара јасност.

Од Скопје кон Софија, а каде е Брисел?

Особено интересно е барањето македонскиот министер повторно да оди во Софија. Нема ништо спорно во билатералните средби. Напротив, тие се потребни. Но ако досегашните билатерални разговори не успеале да создадат трајна доверба, логично е да се праша зошто повторувањето на истиот формат сега би дало поинаков резултат?

Затоа клучното прашање не е дали Муцунски ќе отпатува во Софија туку: Дали овојпат Брисел ќе биде дел од решението или повторно само ќе ги упати двете страни една кон друга?

ЕУ располага со политички авторитет, дипломатски капацитет и институционални механизми за да помогне во создавање попрецизна рамка. Таа рамка не мора да значи дека Брисел „зазема страна“. Напротив. Може да значи дека Брисел станува гарант на процесот: што е договорено, кој што треба да исполни и што автоматски следува по исполнувањето.

Македонија не бара привилегија, туку предвидливост

Тука е можеби најважната работа. Прашањето не треба да се поставува како барање Македонија да биде ослободена од преземените обврски од минатата македонска власт. Но една кандидатска држава има право да знае каде завршува една обврска и каде почнува следната фаза од процесот. Тоа се нарекува предвидливост. Без неа, процесот на проширување престанува да изгледа како систем базиран на правила и сè повеќе почнува да наликува на политички лавиринт во кој целта се поместува секогаш кога кандидатот ќе стигне до неа. А токму Европската Унија инсистира дека проширувањето е процес заснован на заслуги. Ако е така, тогаш и напредокот мора да биде мерлив и предвидлив.

Можеше ли посетата на Лајен да донесе повеќе?

Веројатно да. На пример: трипартитен формат Скопје–Софија–Брисел; јасно дефинирана агенда; механизам за проверка на исполнетите обврски; политичка декларација на ЕУ за следните чекори; временска рамка; или јасно раздвојување меѓу билатералните историски прашања и европските критериуми за членство.

Таков пристап навистина ќе можеше да се нарече „решителен чекор“ кој за жал засега го немаме иако имаме само охрабрување. Ова не е она што јавноста го очекуваше по најавите за „одлучувачки чекор“ и што е во согласност со европските принципи за еднаквост, правна сигурност и предвидливост на процесот.

Наместо заклучок: не ни треба уште еден круг, туку излез од кругот

Македонија и Бугарија несомнено треба да разговараат. Но целта не смее да биде само да започне уште една серија средби. Целта треба да биде да се утврди каде завршува спорот како пречка за европската интеграција. Во спротивно, може да разговараме уште дваесет години, а по секоја завршена тема да се појавува нова.

Затоа најголемото очекување од Фон дер Лајен не требаше да биде таа да ни каже дека треба да разговараме со Софија. Тоа го знаеме одамна. Она што требаше да го слушнеме е: за што точно ќе разговараме, што ќе се смета за исполнето, што ќе следува потоа и кој ќе гарантира дека целта повторно нема да биде поместена. Дури тогаш дијалогот ќе престане да биде круг во кој постојано се враќаме на почетокот и ќе стане пат кон решение.

Овој пат, Фон дер Лајен не беше на висината на задачата. Од претседателката на Европската комисија очекував европско и одлучувачко решение, а добивме само европски совет повторно да тропнеме на вратата на Софија.

The post Фон дер Лајен: наместо „решителен чекор“ – „разговарајте со Софија“ appeared first on plusinfo.mk.

Настанот со пренесувањето на останките што му се припишуваат на цар Самоил во Софија повторно отвора едно многу посериозно прашање за Македонија: што всушност значи „заедничка историја“ и кој има право да го определува нејзиното политичко значење? Особено затоа што денешната бугарска реторика оди многу подалеку од формулата што беше прифатена во Заедничката македонско-бугарска историска комисија.

Во официјалната препорака на Комисијата стои дека „цар Самоил е владетел на голема средновековна држава, којашто поголемиот дел од современата историска наука ја смета за Бугарско царство со центар во територијата на денешна Република Северна Македонија“. Во истиот документ се наведува и дека „цар Самоил и неговата драматична судбина се симбол на заедничката историја“, која ја споделуваат двете современи држави Република Северна Македонија и Република Бугарија.

Токму оваа формула денес покажува колку може да биде политички чувствителна. Бугарската држава сега не зборува за Самоил првенствено како за „симбол на заедничката историја“, туку официјално го претставува како „бугарскиот цар Самуил“ чии останки се „враќаат во неговата татковина“. Во истото официјално соопштение Самоил е именуван и како „големиот бугарски владетел“.

Оттука неизбежно се поставува прашањето: дали Заедничката комисија, а особено македонскиот дел од неа, со прифатената формулација оставила премногу широк простор за ваква еднострана политичка интерпретација? Се разбира дека комисијата, не го договорила пренесувањето на останките во Софија и нема доказ дека учествувала во преговорите меѓу Грција и Бугарија.

И затоа нејзината одговорност не треба да се бара таму. Таа треба да се бара во формулацијата што ја прифатила и во политичките последици што таквата формулација можела да ги произведе и кои денес веќе се видливи.

Со прифаќањето на определбата дека државата на Самоил „поголемиот дел од современата историска наука ја смета за Бугарско царство“, македонските членови на Комисијата се согласиле со формулација која денес Софија може многу лесно да ја претвори во едноставна политичка порака: „Самоил бил бугарски цар, па оттука и Бугарија е неговата татковина“. Според мое лично мислење ова е политичката интерпретација што денес ја произведува и пропагира официјална Софија, а не формулација на Комисијата во нејзината целина.

Проблемот е токму во тоа што истиот договорен текст содржи и нешто друго: дека Самоил е „симбол на заедничката историја“ и дека центарот на неговата држава бил на територијата на денешна Република Северна Македонија. Токму затоа денес мора да се праша: каде исчезна тој дел од договореното?

Ако Самоил е навистина дел од „заедничката историја“, тогаш тој принцип не може да важи само кога Македонија треба да прифати чувствителна историска формулација, а да престане да важи кога Бугарија го претставува Самоил пред сопствената и меѓународната јавност.

Во спротивно се создава очигледна асиметрија: кога од Македонија се бара компромис, цар Самоил е „заедничка историја“; кога Бугарија го претставува пред светот Самоил е „бугарски цар кој се враќа дома“.

Токму оваа асиметрија го отвора и прашањето за одговорноста на македонскиот дел од Комисијата. Не како правна вина и директна одговорност за денешниот договор меѓу Софија и Атина туку како прашање дали, при прифаќањето на ваквата формулација, доволно биле предвидени нејзините можни идни политички употреби.

Ова прашање станува уште посериозно ако се има предвид дека Бугарија одамна не ја третира работата на Заедничката комисија само како академско прашање. Во својата Рамковна позиција од 9 октомври 2019 година, бугарската влада изречно побара при одбележувањето на личности и настани за кои е постигната согласност, политичките фигури, државните институции во Северна Македонија и медиумите финансирани од државниот буџет своите официјални изјави да ги засноваат врз текстовите договорени во Комисијата. Во истиот документ се бара постигнатите договори да бидат одразени и во учебните програми, историските споменици, музеите, книгите, документарните изданија и филмовите финансирани од државата.

Тоа покажува дека Софија уште тогаш ѝ припишувала на Комисијата не само научна, туку и конкретна политичка и јавна функција. Оттука, сосема легитимно е прашањето дали македонските членови на Комисијата, при прифаќањето на толку чувствителни формулации, доволно ја земале предвид и нивната можна идна политичка употреба.

Заедничката комисија, впрочем, не е обичен научен семинар. Таа е тело произлезено од меѓудржавниот Договор за пријателство, добрососедство и соработка, а нејзините резултати имаат непосредно значење за образованието, официјалните чествувања и за начинот на кој двете држави ја претставуваат историјата. Оттука, секоја договорена реченица има и политичка тежина.

Затоа не е доволно да се каже дека определена формулација била научно прифатлива. Требало да се постави и друго прашање: како оваа формулација може утре да биде употребена од бугарската држава?

Денес дел од одговорот го гледаме. Со ваквата формулација Бугарија доби дополнителен аргумент што може селективно да го вградува во сопствениот државен историски наратив. Истовремено, во сегашната официјална реторика многу помалку се нагласува другиот дел од договорената „заедничката историја“.

Тоа е суштинскиот проблем. Не станува збор само за тоа каде ќе бидат положени останките што му се припишуваат на Самоил. Станува збор за тоа кој ќе го контролира значењето на тој чин.

Во политиката на историската меморија, симболите често се помоќни од фуснотите. Државна церемонија во Софија и пораката дека „бугарскиот цар се враќа во татковината“ многу полесно можат да останат во јавната свест отколку сложената компромисна формула содржана во неколку реченици од документите на Заедничката комисија. Токму затоа овој случај треба да биде повод за сериозна преоценка на нејзината работа.

Не со навреди кон историчарите и не со однапред изречени пресуди, туку со едно многу конкретно прашање: дали македонските членови на Комисијата, прифаќајќи ја формулата за Самоил, доволно го заштитиле македонскиот историски интерес и дали ги предвиделе последиците од формулација што Софија денес може селективно да ја употребува?

И на крајот да резимирам. Комисијата не ги испрати останките во Софија. Но со формулацијата што ја прифати, остави простор Софија денес да го претставува нивното пренесување како дополнителна потврда на сопствениот национален историски наратив.

И токму затоа македонската јавност има право да побара јасен одговор: со какви аргументи и со каква проценка македонските членови на Комисијата ја прифатиле формулацијата која денес ѝ остава на Софија простор селективно да го користи Самоиловото наследство во сопствениот национален историски наратив?

За таквата одлука не е доволно молчење, потребна е јасна политичка и стручна одговорност пред јавноста.

The post Самоил, „заедничката историја“ и просторот што ѝ беше оставен на Софија appeared first on plusinfo.mk.

Некогаш политичката криза најдобро се гледа низ изборниот резултат, некогаш низ падот на рејтингот, а некогаш е доволно само внимателно да ги слушнете луѓето кои тврдат дека сакаат да ја спасат сопствената партија. Токму тоа деновиве се случува во СДСМ. Едни го бранат Венко Филипче, други бараат негова смена; едни зборуваат за обид за поделба на партијата, други тврдат дека партијата е заробена и доведена до работ на политичка ирелевантност.

Пред некој ден Платформата за промени се огради од политичкото наследство на Зоран Заев, се дистанцираше од Бранко Црвенковски, упати остри критики кон ЗНАМ и ВМРО-ДПМНЕ, а истовремено јавно оцени дека актуелното раководство на СДСМ ѝ обезбедува политички комфор на власта. Претставниците на Платформата, односно критичарите на актуелното раководство на СДСМ, оценуваат дека партијата е доведена до „егзистенцијален минимум“ и дека треба да биде преземена додека, според нив, сè уште има што да се спасува.

И токму тука почнуваат моите дилеми. Не затоа што во една демократска партија не треба да постојат различни мислења. Напротив, моето лично политичко искуство на овој план е доволно големо и поучно за добро да знам колку се важни внатрешната дебата, различното мислење и правото на несогласување. Партија без таква дебата многу лесно станува затворена, узурпирана од тесен круг луѓе, самодоволна и неспособна реално да ја согледа сопствената состојба.

Барањето за смена на лидер не е нешто недозволиво или недемократско. Ниту еден политички лидер не смее да биде незаменлив, ниту неговата позиција да биде заштитена со автократски поставени статутарни одредби што ја ограничуваат можноста за вистинска внатрепартиска конкуренција и промена.

Но едно е судир околу концепти, политики и идни правци на дејствување, а сосема друго состојба во која речиси секој му објаснува на секого дека токму тој е причината за пропаста. Во СДСМ веќе одамна не се спори само околу некоја кадровска одлука, изборна стратегија или некој преземен политички потег или акција. Се преиспитува речиси сè: раководењето, наследството, кадровската политика, односот кон поранешните лидери, идеолошкиот профил, па дури и самата смисла на партијата во сегашниот политички амбиент.

Оттука и прашањата што неминовно се отвораат.

Кој ја доведе партијата до оваа состојба? Филипче, Заев или можеби сите претходни раководства? Клиентелизмот и кадровските компромиси или изневерените очекувања по Шарената револуција? Погрешните политички проценки или како што тврди актуелното раководство, станува збор за организиран обид дополнително да се подели СДСМ?

Филипче веќе ја нарече иницијативата „ЗНАМ 2.0“ и јавно ја поврза со интереси блиски до власта, изнесувајќи и конкретни тврдења за тендер од 1,6 милиони евра поврзан со фирма со која соработувал еден од луѓето од Платформата. Тоа се тврдења на Филипче и на СДСМ, а засегнатата страна ги оспорува и најави правна постапка.

Тука веќе политиката почнува да наликува на циркус. Не поради самите несогласувања, туку затоа што расправата сè помалку личи на сериозна дебата за иднината на една некогаш голема политичка партија, а сè повеќе на пресметка кој кому бил близок, кој кого предал, кој е „вистински“ социјалдемократ, кој е нечие продолжение и кој има поголемо морално право да ја преземе партијата.

Сето тоа можеби е важно за внатрепартиските односи и за оние што ја водат оваа битка, но за граѓаните суштинското прашање е друго. Нив не ги интересира кој ќе излезе како победник од една фракциска пресметка, ако по неа ништо суштински не се промени. Нив ги интересира што им се нуди како политичка алтернатива.

Да претпоставиме дека Филипче утре ќе си замине. Што се случува задутре? Каква економска и социјална политика ќе понуди новото раководство на СДСМ? Каков концепт ќе има за институциите, европските интеграции, односите со Бугарија, борбата против корупцијата и кадровската политика? И, можеби најважно од сè, што суштински ќе биде поинакво во начинот на идното дејствување на партијата?

На настапот на Платформата слушнавме многу за тоа што не чини и кој е виновен. Слушнавме и дека не се планира формирање нова партија, ниту независни листи, ниту повик да се гласа против СДСМ. Амбицијата е промена однатре и преземање на партијата. Но тука, според мене, е суштинскиот проблем. Политичка партија не се обновува и не се рехабилитира само со промена на името на вратата од претседателскиот кабинет.

Затоа кризата во СДСМ денес не е само лидерска. Таа е многу подлабока и, пред сè, е криза на партискиот политички идентитет, криза на идеи, на програмска понуда и на способноста да се понуди нешто свежо, привлечно, но и реално остварливо за граѓаните.

И затоа логично ми се наметнува прашањето: Што е СДСМ денес? Партија што сака да го брани политичкото наследство од периодот на Заев или партија што сака да раскине со него? Партија што се повикува на својата повеќедецениска традиција или партија што сака да направи радикален дисконтинуитет со значаен дел од сопственото минато? Социјалдемократска партија со јасна идеолошка основа или широка политичка структура во која различни групи водат персонални битки под исто име и исто лого? И, конечно, она најважното: дали СДСМ денес е опозиција на власта или сè повеќе станува опозиција самата на себе?

Тука доаѓаме и до чудната политичка геометрија што ја создава Платформата. Таа не е со Филипче, се оградува од Заев, се дистанцира од Црвенковски, го критикува ЗНАМ и го напаѓа ВМРО-ДПМНЕ. Не сака нова партија, не сака независни листи, не сака да повикува против СДСМ, а сака да го преземе СДСM.

Затоа, сосема природно, логично и јавно е да ги поставам и овие две прашања: Со кого и, уште поважно, со што? Со каква нова политичка идеја, со каква визија и со каков вредносен систем? И, конечно, со каков поинаков начин на политичко делување? Затоа мислам и тврдам дека не е доволно само јавно да се каже дека сегашниве и старите не чинат. Ако навистина се претендира на промена, тогаш треба да се покаже што точно ќе биде поинаку и зошто новите би биле подобри од оние што сега се критикуваат. Во спротивно, целата операција почнува да личи на борба за командното место на „Титаник“ во момент кога бродот веќе тоне, а речиси и да му нема спас.

А токму тука, според мене, се гледа и најголемиот парадокс. Додека едните во СДСМ ги обвинуваат другите дека ја уништуваат партијата, другите возвраќаат дека првите со своето однесување фактички ѝ одат во прилог на власта. И така, наместо политичката енергија да биде насочена кон градење сериозна опозициска алтернатива, таа се троши во внатрешна пресметка од која најмалку корист има самиот СДСМ.

Кога една опозициска партија најголем дел од својата енергија го троши на сопствените конфликти, власта по природата на нештата добива повеќе политички простор. Не затоа што по автоматизам станува поуспешна, туку затоа што спроти себе нема доволно силна, консолидирана и уверлива политичка алтернатива.

Во суштина, нешто слично признаваат и самите луѓе од Платформата. Поранешниот висок партиски функционер Игор Ивановски оцени дека високиот рејтинг на власта не е резултат само на нејзини мерливи успеси, туку и на фактот што во моментов нема доволно силна политичка алтернатива. Ако е така, тогаш проблемот на СДСМ очигледно не се сведува само на тоа кој ќе биде претседател на партијата. Проблемот е многу поширок и затоа логично се наметнува дилемата дали партијата воопшто ќе успее повторно да се наметне како сериозна и уверлива политичка опција.

Затоа и прашањето дали Венко Филипче ќе остане претседател на СДСМ, колку и да е важно во овој момент, не е суштинското прашање. Лидерите доаѓаат и си заминуваат, претседателствата се менуваат, конгресите избираат нови луѓе, а фракциите победуваат и губат. Многу поважно е дали СДСМ знае што сака да биде и каде сака да оди? Ако го знае тоа, тогаш треба јасно да им го каже и на членството и на јавноста. Ако не го знае, тогаш смената на еден човек нема да реши ништо. Ќе се смени актерот, но сцената ќе остане иста.

На крајот, можеби најголемата опасност за СДСМ не е ниту Филипче, ниту Платформата, ниту Заев, ниту Црвенковски, ниту ЗНАМ, ниту ВМРО-ДПМНЕ. Најголемата опасност е партијата толку долго да се занимава со сопствените внатрешни пресметки, што на крајот да заборави зошто постои, кого треба да претставува и што треба да им понуди на граѓаните.

Политичка партија не постои за бесконечно да ги расчистува сопствените внатрешни сметки, ниту за постојано да утврдува кој има поголемо право врз нејзиното минато. Нејзината суштина е да создава идеи, да нуди политики и да им понуди избор на граѓаните. Лидер може да се смени. Раководство може повторно да се избере. Конгрес може повторно да се свика. Но довербата, еднаш сериозно нарушена, многу тешко се обновува.

И затоа, ако СДСМ продолжи подолго да се занимава со прашањето кој треба да го води, наместо со прашањето каде треба да оди, тогаш наскоро можеби навистина нема да биде најважно прашањето: Кој ќе го води СДСМ? Туку: Што остана да се води?

The post СДСМ меѓу фракциите, старите сенки и кризата на идентитетот: Знаат ли што прават? appeared first on plusinfo.mk.

Кога францускиот претседател Емануел Макрон деновиве слета на Сен Пјер и Микелон, малата француска територија во Северна Америка, неговата посета доби значење многу поголемо од географските димензии на архипелагот. Неколку недели претходно Доналд Трамп објави карта на која Канада, Гренланд и повеќе други територии, меѓу кои и Сен Пјер и Микелон, беа прекриени со американското знаме. Од островот Макрон порача дека станува збор за француска територија и дека Франција нема секое утро повторно да го потврдува својот суверенитет затоа што некој има „чудни идеи“. Во исто време таму пристигна и канадскиот премиер Марк Карни. Симболиката тешко можеше да биде појасна.

Но ова не е приказна за два мали острова во Атлантикот. Прашањето е многу поголемо: што всушност прави Доналд Трамп со американската надворешна политика и со светскиот поредок каков што го познаваме?

И уште поважно: знае ли некој што е следно?

Да почнеме од Алјаска. Средбата на Трамп и Путин во август 2025 година испрати јасна порака дека американскиот претседател е подготвен најголемите меѓународни проблеми да ги решава преку директно договарање со другите големи сили. Украина не учествуваше на самитот, иако војната во Украина беше неговата главна тема. Конечен договор не беше постигнат, но беше демонстрирана една стара логика на меѓународната политика: големите сили повторно разговараат директно за прашања од кои зависи судбината на помалите.

Потоа дојде Гренланд. Зад навидум неверојатните изјави за американско преземање или купување на островот стојат многу реални интереси: Арктикот, воената безбедност, природните ресурси, новите поморски патишта и натпреварот со Русија и Кина. Гренланд не стана американски, но притисокот даде резултат. САД, Данска и Гренланд постигнаа договор што значително го проширува американското воено присуство и долгорочниот пристап до островот, додека данскиот суверенитет останува непроменет.

Значи: максимално барање, силен притисок, а потоа договор кој го зголемува американското влијание.

Кога на ред дојде Венецуела, мислам дека многумина станаа свесни дека веќе не е во прашање само реторика. Американските сили го заробија Николас Мадуро и неговата сопруга во операција во која беа употребени специјални сили, разузнавачки капацитети и повеќе од 150 летала. Само неколку дена подоцна во центарот на вниманието се најде нафтата. Трамп објави дека Венецуела ќе префрли во САД меѓу 30 и 50 милиони барели нафта опфатена со санкции, а приходите од продажбата ќе бидат контролирани од американската страна со образложение дека треба да им користат и на Венецуела и на САД. Американските компании во меѓувреме повторно го зголемуваат интересот за венецуелскиот енергетски сектор.

Значи: воена сила, политичка промена, а потоа енергетско и економско позиционирање.

Со Канада методот е поинаков. Нема воена сила, но има царини, економски притисок и провокативна политичка реторика. Во септември американско-канадскиот трговски спор веќе вклучуваше царини од 50% врз милијарди долари стоки од двете страни.

Канада започна поинтензивно да бара алтернативи и поблиски врски со Европа. Премиерот Карни повикува на засилена соработка со Европската Унија, а неговата средба со Макрон на Сен Пјер и Микелон беше јасен сигнал дека американскиот притисок може да создава и спротивен ефект, поттикнувајќи ги традиционалните сојузници на Вашингтон да бараат поголема стратешка самостојност и нови сојузништва.

Со Иран, Трамп ја применува најтешката форма на притисок: воена сила, економско исцрпување и истовремено отворена врата за договор. И токму тука можеби најјасно се гледа методот: создај максимален притисок, направи го следниот потег непредвидлив, подигни ја цената за другата страна, а потоа понуди преговори.

Во оваа поширока слика не смеам да го изоставам Израел. Вашингтон продолжува силно да го поддржува својот сојузник додека војната во Газа останува предмет на сериозни меѓународни политички и правни спорови без конечна разрешница. Паралелно со тоа, администрацијата на Трамп подготвува санкции против самиот Меѓународен кривичен суд, вршејќи притисок врз институцијата поради налозите против израелски лидери и претходните постапки поврзани со американските сили.

Ајде да се обидеме да ги поврземе сите овие точки. Алјаска, директно договарање меѓу големите сили. Гренланд, геостратегија и Арктик, каде дури и територијата на сојузник може да стане предмет на притисок. Венецуела, сила, нафта и влијание, каде видовме до каде може да стигне употребата на сила кога зад неа стојат безбедносни, политички и енергетски интереси. Канада, економски притисок, кој покажа дека ниту најблиските традиционални сојузници не се поштедени кога се во прашање сопствените интереси и реализацијата на однапред зацртана стратегија или моментална политичка проценка. Иран, војна и преговори под притисок, но и доказ колку лесно максималниот притисок може да прерасне во отворена војна. Израел и Газа, силна поддршка за сојузникот и истовремено „судир“ со меѓународните институции.

Различни случаи. Различни средства. Но еден препознатлив принцип: американската моќ максимално да се употреби за остварување на конкретен политички, безбедносен или економски интерес.

Оттука, можеби веќе и не е најважно прашањето дали Трамп е непредвидлив како политичар. Можеби непредвидливоста е токму неговото најсилно политичко оружје. Кога ниту противникот ниту сојузникот не знаат дали утре ќе следуваат царини, санкции, ултиматум, преговори или воена сила, тогаш самата неизвесност станува инструмент на притисок. Никој не знае каде е границата, а токму тоа му дава дополнителна моќ на оној што ја поместува.

Но тука завршува приказната за Трамп и започнува многу посериозната приказна за светот. Тоа веќе не се изолирани епизоди. Тоа е образец. Светот кој со децении се обидуваше барем формално да ја ограничи силата со право, институции и правила, повторно почнува да личи на свет во кој најмоќните сами ги утврдуваат границите на дозволеното.

А кога големата сила ќе покаже дека правилата можат да се поместуваат кога не ѝ одговараат, прашањето не е само кој ќе биде следниот на удар. Прашањето е дали воопшто има некој што може да го запре тој процес и каде ќе биде поставена границата. Затоа, по Алјаска, Гренланд, Венецуела, Канада и Иран, можеби најопасното не е тоа што не знаеме што ќе направи Доналд Трамп утре. Најопасното е што светот сè повеќе се навикнува дека никој не знае. И затоа прашањето останува: Што е следно и колку далеку може да оди Трамп?

Но тука се отвора уште една дилема. Не е прашање само до каде е подготвен да оди Трамп, туку и зошто најмоќните светски лидери внимателно ги мерат своите реакции. Зад таа воздржаност често би морал да стои сопствен економски, енергетски, безбедносен, геополитички или кој било друг интерес. Истовремено, Обединетите нации сè повеќе се маргинализираат, а важните одлуки се носат преку директни договори и односи меѓу големите сили. Тоа веќе упатува на нешто пошироко, на слабеењето на целиот мултилатерален систем.

И затоа останува прашањето дали пред нас е само еден крајно неконвенционален американски претседател кој максимално и умешно ја користи моќта на функцијата, или гледаме силно персонализиран стил на владеење кој, во услови на слабеење на мултилатералниот систем, постојано ги тестира и поместува границите на институциите на сопствената држава, но и на досегашниот меѓународен поредок.

The post Доналд Трамп: Што е следно? appeared first on plusinfo.mk.

Европската политичка десница во последната деценија минува низ трансформација која тешко може да се објасни само со традиционалните категории левица–десница, конзервативизам–либерализам или проевропеизам–евроскептицизам. Партиите кои некогаш беа сметани за периферни, протестни или радикални денес сè почесто претендираат да станат легитимни носители на власта.

Во таа трансформација особено се издвојуваат два различни политички модели: мелонизацијата и орбанизацијата.

И двата се поврзуваат со националниот конзерватизам, суверенитетот, идентитетот, традиционалните вредности и критиката на прекумерната централизација на Европската Унија. Но зад оваа почетна сличност се кријат значајни разлики во сфаќањето на власта, институциите, политичкиот плурализам и односот кон европскиот политички систем.

Што претставува мелонизацијата?

Поимот „мелонизација“ произлегува од политичкиот подем и начинот на владеење на италијанската премиерка Џорџа Мелони и нејзината партија „Браќа на Италија“. Мелони не се откажа од темите што ја профилираа како национално-конзервативен политичар: националниот идентитет, традиционалното семејство, демографијата, контролата на миграцијата, безбедноста и суверенитетот. Но доаѓањето на власт покажа значително поголем политички и геополитички прагматизам отколку што многумина претходно очекуваа.

Италија остана цврсто позиционирана во ЕУ, НАТО и западниот политички простор, а Мелони од протестен политичар постепено се трансформираше во еден од релевантните европски државници.

Оттука, мелонизацијата може да се дефинира како процес во кој национално-конзервативна или радикално-десна политичка сила, без целосно да се откаже од својот идеолошки идентитет, се трансформира во институционално прифатлива, меѓународно кооперативна и владејачки способна политичка партија. Не станува збор толку за идеолошко движење кон центарот колку за движење кон политичкиот мејнстрим.

Во тоа се состои и основниот парадокс на мелонизацијата: институционализирање и прагматизирање на политичкиот настап, без напуштање на основниот идеолошки идентитет. Партијата останува десна, но станува поинституционална. Ја задржува националната реторика, но ја намалува антисистемската реторика. Го брани суверенитетот, но не ја отфрла европската интеграција. Од протестна сила станува сила која сака и умее да управува.

Наједноставно кажано, мелонизацијата значи: од протест кон владеење, од политичка периферија кон мејнстрим и од радикална реторика кон институционализиран национален конзерватизам.

Орбанизацијата како различен модел

Орбанизацијата претставува поинаква политичка логика. Виктор Орбан и Фидес, во текот на долготрајното владеење во Унгарија, развија модел во кој политичката победа не значеше само право да се владее, туку и можност подлабоко да се преобликува институционалниот систем. Поради тоа „орбанизацијата“ треба да се разбира како политиколошки модел, а не само како опис на една конкретна влада или политичка личност.

Орбановиот модел се темели врз силна извршна власт, суверенистички дискурс, нагласување на христијанскиот и националниот идентитет и остри судири со европските институции околу прашањата на владеењето на правото, финансиите, медиумите и институционалните ограничувања.

Затоа разликата меѓу мелонизацијата и орбанизацијата не треба да ја бараме првенствено во тоа кој е „поголем патриот“ или кој е „подесно“. Разликата е пред сè во односот кон институциите и ограничувањето на сопствената политичка моќ.

Кај мелонизацијата основното прашање е: како национално-конзервативната десница да стане прифатлив и траен дел од постојниот демократски и европски систем? Кај орбанизацијата прашањето е: како освоената политичка моќ да се искористи за подолгорочно преобликување на самиот политички и институционален систем?

Со други зборови, мелонизацијата настојува десницата да ја внесе во мејнстримот, додека орбанизацијата тежнее мејнстримот и институциите да ги приспособи кон новата доминантна политичка сила.

Европа се движи надесно или десницата се движи кон Европа?

Тука се појавува уште една интересна дилема. Можеби не се менува само десницата. Миграцијата, заштитата на надворешните граници, демографијата, националниот идентитет, безбедноста, суверенитетот и критиката на прекумерната европска бирократизација денес веќе не се теми резервирани исклучиво за радикалната десница. Дел од нив сè повеќе ги презема и политичкиот центар.

Оттука мелонизацијата може да има двојно движење: десницата се приближува кон мејнстримот, но истовремено и мејнстримот презема дел од некогашните теми на десницата. Затоа клучното прашање за иднината можеби нема да биде само дали европската десница ќе се мелонизира, туку и дали самата Европа постепено ќе се мелонизира под влијание на новата десница.

Балканската десница меѓу Мелони и Орбан

Балканот е особено интересно поле за анализа затоа што национализмот, идентитетската политика, силното лидерство и партизацијата на институциите не се нови феномени во регионот. Затоа „мелонизација на Балканот“ не би значела едноставно повеќе национализам или повеќе патриотска реторика. Напротив. Вистинска мелонизација би значела трансформација на национално-конзервативните и десните партии во модерни, институционално одговорни, економски предвидливи, европски ориентирани и меѓународно кредибилни партии на власта, без тие притоа да се откажат од сопствениот национален и идеолошки идентитет. А тоа би значело да се биде: национален, но не изолационистички; конзервативен, но не антисистемски; суверенистички, но не нужно антиевропски; патриотски, но институционално одговорен.

Орбанизацијата на балканската десница би имала поинаква форма. Таа би се препознавала кога изборната победа постепено се претвора во партиска доминација над институциите, администрацијата, јавните ресурси, медиумскиот простор и механизмите на политичка контрола.

Но токму на Балканот е можен и трет модел – хибрид меѓу мелонизацијата и орбанизацијата. Балканска десна или национално-конзервативна влада може кон Брисел, Вашингтон и меѓународните партнери да настапува како прагматичен, умерен, европски и предвидлив партнер, а дома истовремено да покажува тенденции кон концентрација на политичката моќ, партизација и слабеење на автономијата на институциите. Тоа би можело да се означи со формулата: „мелонизација кон надвор – орбанизација кон внатре“. Оваа комбинација е особено можна во држави со формално воспоставени демократски институции, но со недоволно развиена политичка култура на нивна независност.

Тука се наоѓа и вистинскиот тест за национално-конзервативните и десните партии на Балканот. Не е спорно нивното право да ја нагласуваат нацијата, идентитетот, јазикот, историјата, суверенитетот или традиционалните вредности. Прашањето е друго: што прават со институциите кога ќе дојдат на власт? Дали ги зајакнуваат или ги партизираат? Дали ја почитуваат нивната автономија или ги претвораат во продолжена рака на партијата? Дали ја прифаќаат политичката конкуренција како нормален дел од демократијата или државата постепено ја идентификуваат со сопствената политичка опција?

Токму според тие критериуми треба да се анализираат десните, центар-десните, национално-конзервативните и суверенистичките партии и политички движења во земјите од Западен Балкан, како и во поширокиот балкански политички простор, од Република Македонија, Србија, Црна Гора, Албанија и Косово, до Босна и Херцеговина, вклучително и политичките процеси во Федерацијата БиХ и Република Српска, но и во Бугарија и Хрватска.

Не е научно коректно однапред некоја од овие партии да се прогласи за „мелонизирана“ или „орбанизирана“. Но сосема е легитимно да се истражува кон кој од овие модели се приближува нејзиното практично политичко дејствување и, особено, начинот на кој ја практикува власта.

Наместо заклучок

Од сето наведено произлегува дека иднината на новата десница нема да се мери само според бројот на освоени гласови или изборни победи. Многу поважно ќе биде како таа ќе владее откако ќе победи. За Балканот, можеби најголемиот предизвик е да не се воспостави модел во кој десните и национално-конзервативните влади кон Европа и меѓународните партнери настапуваат прагматично, умерено и кооперативно, а во домашната политика ја концентрираат моќта и ја ограничуваат самостојноста на институциите. Токму таквата противречност може да се опише како „мелонизација кон надвор, а орбанизација кон внатре“.

Балканските општества и натаму се соочуваат со последиците од долгогодишната партизација, пребројната и недоволно професионализирана администрација, слабата институционална одговорност и ниската ефикасност. Посебен проблем се партизираните кадри создадени низ повеќе последователни власти. Но департизацијата не смее да значи едноставна замена на „нивните“ со „нашите“, туку создавање професионална администрација која ќе ѝ служи на државата, а не на партијата.

Македонскиот пример особено покажува колку е тешко да се изгради функционална правна држава кога долгогодишната партизација длабоко навлегла во судството, јавното обвинителство и речиси во сите пори на администрацијата. Политичките влијанија, наталожувани низ повеќе власти, создадоа институционални навики и зависности што не исчезнуваат со самата промена на власта.

Одредени сегменти од судството и обвинителството, со години навикнуван да функционира во услови на политички притисоци и налози, партиски влијанија и удоволување на барањата и потребите на политичките моќници од минатото, поврзувани со криминални практики, и денес покажува инерција и отпор, а во одредени случаи и опструктивност, особено кога станува збор за истраги поврзани со високата корупција и организираниот криминал.

Затоа, колку и актуелната власт да има политичка волја за промени, таа волја останува сериозно ограничена од долгорочно воспоставениот и институционално деформиран систем.

За реализација на таквата волја и за вистинска промена е потребно цврсто, но праведно и одговорно раководење, своевидна диригентска палка што ќе воспостави јасни правила, ќе бара резултати и ќе санкционира злоупотреби, секогаш во рамките на законот и без партиски реваншизам. Цврстината на власта не треба да се мери според тоа колку институции контролира, туку според тоа колку е способна да ги направи професионални, ефикасни и независни.

Токму затоа, за македонските услови, третиот хибриден модел „мелонизација кон надвор, а орбанизација кон внатре“ би бил најнепожелната варијанта, бидејќи би ја задржал надворешната прагматичност, а внатрешно би ги продолжил старите слабости на партизацијата и институционалната зависност.

Оттука, вистинската цел мора да биде департизација, професионализација, јакнење на автономијата и ефикасноста на институциите, но и воспоставување сериозна кривична и материјална одговорност за злоупотребите. Демократската зрелост започнува со сознанието дека државата, институциите и општеството се секогаш поголеми и потрајни од партијата што моментално владее.

The post Мелонизација или орбанизација? Новите патишта на политичката десница во Европа и на Балканот appeared first on plusinfo.mk.

Во пресрет на 8 Септември, Денот на независноста, кога во 1991 година граѓаните се определија за самостојна и суверена Република Македонија, вреди да се потсетиме не само на она што го изградивме како држава, туку и на она од што, три и пол децении подоцна, сè уште не успеавме целосно да се ослободиме. Една од тие упорни политички практики е токму партиската Прокрустова постела.

Во старогрчката митологија, Прокруст ги принудувал патниците да легнат во неговата постела. Ако биле подолги од неа, им го отсекувал она што „штрчело“. Ако биле пократки, ги растегнувал сè додека не се вклопат во однапред зададената мерка. Не било важно каков е човекот. Важно било човекот да одговара на постелата. Човекот не бил мерка. Постелата била мерка.

Оттука, изразот „Прокрустова постела“ станал симбол за круто и беспоговорно вклопување во однапред зададен калуп, во кој од човекот не се бара само да постапува според зададената линија, туку и да мисли во границите што му се определени.

Ако треба со една метафора да се опише еден од најдолговечните аномалии на македонската политичка практика во изминатите децении, тогаш тешко дека ќе најдеме попрецизна од оваа. Кај нас премногу долго не се бараше партијата да се приспособи кон државата, институциите и јавниот интерес. Напротив, државата, институциите, професиите, па неретко и самите луѓе, се приспособуваа кон партиската мерка.

Кој беше премногу самостоен, требаше да се „скрати“. Кој беше недоволно способен, можеше да се „растегне“. Првиот, со премолчување, маргинализација или со отстранување. Вториот, со функција, титула, моќ и со партиска заштита.

И така, со години, не ја менувавме Прокрустовата постела. Ги менувавме само луѓето што ги стававме во неа.

Во изминатите три и пол децении се менуваа влади, партии, лидери и коалиции. Се менуваа изборни програми, политички слогани и ветувања за „нова политика“. Но матрицата премногу често остануваше иста. Партиската припадност најчесто тежеше повеќе од стручноста, лојалноста повеќе од интегритетот, а послушноста повеќе од способноста.

Така постепено се создаде систем во кој не беше најважно што знае човекот, што може и што постигнал, туку дали е „наш“ или дали е „мој“ кога одлуката доаѓаше од партискиот лидер. Таквата логика брзо се прелеа од партиските штабови во институциите, јавната администрација, јавните претпријатија, образованието, културата, здравството и во речиси секоја област во која политиката можеше да влијае врз изборот на луѓе и распределбата на функции. Токму таму започна вистинското „скратување“ и „растегнување“.

Способниот, но независен човек стана непријатен затоа што имаше сопствен став. Поставуваше прашања. Не креваше рака по команда, не молчеше кога гледаше проблем и не ја мешаше институцијата со партијата. Таквиот човек премногу често не се доживуваше како вредност што треба да се зачува, туку како проблем што треба да се отстрани.

Наспроти него, просечниот, но послушен кадар полесно се вклопуваше во партиската постела. Не затоа што беше најдобар, туку затоа што беше најбезбеден. Не затоа што имаше најмногу знаење, туку затоа што покажуваше најмалку отпор. Не затоа што можеше најмногу да придонесе за институцијата, туку затоа што најмалку ѝ се спротивставуваше на партиската волја.

И токму тогаш започна политичкото „растегнување“. На човек без доволно искуство му се даваше функција што го надминуваше. На човек без авторитет му се доделуваше титула што требаше да го произведе авторитетот, а на човек без резултати му се создаваше јавна важност преку позиција, кабинет, службен автомобил и медиумска присутност. Функцијата престана да биде признание за способност и стана механизам со кој неспособноста добиваше изглед на авторитет.

Во таквиот систем, пренатрупан со политички „растегливи“ медиокритети, институциите на државата неизбежно ослабнаа. Кредибилитетот на институцијата не го создаваше таблата на влезот, ниту печатот на документот. Го создаваа луѓето што знаеја, умееја и имаа доволно професионален интегритет да кажат „не“ кога од нив се бараше нешто што не беше во интерес на институцијата и државата. Но токму тоа „не“ со децении беше еден од најскапите, но и најнепосакуваните зборови во македонската политика.

Наспроти таквите луѓе, премногу често се наградуваа оние што знаеја да климнат со глава, да се умилкуваат и навреме да кажат: „Така е, шефе, во право си“. Или уште подобро: „Браво, шефе“! За жал, се создаде култура во која критиката се доживуваше како нелојалност, различното мислење како опасност, а професионалната автономија како непослушност.

И токму тука Прокрустовата постела престана да биде само партиски проблем. Таа стана државен проблем.

А колку ли само такви политички „растегнати“ личности поминаа низ македонските институции: министри, заменици министри, државни секретари, директори и други високи функционери. Додека ја имаа функцијата, изгледаа поголеми од самите себе. Авторитетот им го даваше кабинетот, а моќта, позицијата што ја заземаа. Некои дури поверуваа дека таа големина е навистина нивна, сопствена и заслужена.

Но кога функцијата заврши, заврши и растегнувањето. Одеднаш исчезнаа кабинетите, службените автомобили, протоколот, камерите и луѓето што им отвораа врати. И тогаш многумина повторно станаа она што отсекогаш биле, луѓе чија политичка „големина“ не произлегуваше од знаењето, интегритетот или резултатите, туку од функцијата што привремено ги правеше поголеми отколку што навистина беа.

Тоа можеби е и најироничната страна на македонската партиската Прокрустова постела: таа не само што ги скратуваше оние што беа поголеми од нејзината мерка, туку со години ги растегнуваше и оние што без неа никогаш немаше да изгледаат толку големи.

Време е партиската и етноцентричната Прокрустова постела конечно да стане минато. Државата не смее повеќе да се приспособува кон партиите и етничките калкулации, туку сите партии, без исклучок, мора да се приспособат кон државата, нејзините институции и заедничкиот интерес на граѓаните.

The post Македонија во партиската Прокрустова постела appeared first on plusinfo.mk.