Кога власта зборува за економијата, сосема очекувано ги избира показателите што нејзините резултати ги прикажуваат во најповолно светло. Опозицијата, пак, речиси по правило го прави спротивното. Но сериозната анализа не смее да остане заробена меѓу овие две политички потреби. Нејзината задача е да провери што останува од една политички изнесена теза кога бројките ќе се ослободат од реториката и ќе се погледнат и преку други статистички и економски мерила.

Токму бројките што премиерот ги изнесе во синоќешното интервју на ТВ Сител ми беа доволен интелектуален предизвик за да си дозволам уште една непроспиена ноќ и истите да ги погледнам, проверам и анализирам од еден поинаков агол. Економската споредба што премиерот Христијан Мицкоски ја изнесе во интервјуто заслужува сериозно дополнително внимание и анализа. Не само за да се провери дали неговите проценти се математички изводливи, туку за да се одговори на многу поважно прашање: ако ги смениме периодот, мерилото или методот на споредување, дали позитивната економска слика исчезнува?

Според расположливите податоци таа не исчезнува, туку напротив се потврдува. На одредени места се менува интензитетот на предноста, но не и нејзината насока.

Кај просечната плата премиерот зборува за околу 70 проценти побрз месечен раст во однос на периодот на претходната влада. Таа пресметка може да се анализира и преку други статистички методи. Но дури и целосно да ја оставиме настрана бројката од 70 проценти, останува фактот дека просечната нето-плата од 41.252 денари во мај 2024 се зголемила на 49.544 денари во мај 2026. Тоа е номинално зголемување од нешто повеќе од 20 проценти за две години, а само во мај 2026, во однос на истиот месец претходната година, растот изнесува 8,2 проценти.

Уште поважно, ова не е само номинално движење. Кога растот на платите е повисок од растот на потрошувачките цени, се создава и реално зголемување на куповната моќ. Оттука, може да се дискутира дали „70 проценти побрзо“ е најсоодветната формула за изразување на разликата, но алтернативната пресметка повторно не произведува негативен резултат. Се менува големината на позитивата, но не и нејзиниот знак.

Слична е состојбата и кај пензиите. Просечната старосна пензија во јули 2024 изнесувала 22.857 денари, а во јуни 2026 достигнала 29.663 денари. Тоа претставува зголемување од речиси 30 проценти за период пократок од две години, што само по себе укажува на изразена позитивна динамика на пензискиот доход. Оттука, дури и ако целосно ја оставиме настрана премиеровата формулација за „325 проценти побрз раст“ и примениме едноставна споредба на почетната и крајната вредност, заклучокот останува ист: пензиите бележат значително зголемување во релативно краток временски период. И кај овој показател промената на методологијата може да влијае врз начинот на кој се изразува интензитетот на растот, но не ја менува неговата јасно позитивна насока.

Инфлацијата е особено интересна затоа што тука најлесно може да се проблематизира изборот на споредбената година. Премиерот ги споредува 16 проценти од јули 2022, време на исклучително силен светски енергетски и прехранбен шок, со 2,3 проценти во јули 2026. Но за проверка на трендот не ни е неопходна 2022 година. Во јули 2025 годишната инфлација изнесувала 4,8 проценти, а во јули 2026 е сведена на 2,3 проценти. Значи, дури и со многу поблиска споредбена основа, стапката на инфлација е повеќе од преполовена за една година.

Тоа не значи дека цените се намалиле или дека претходните поскапувања исчезнале. Во статистичка смисла, пониска инфлација значи дека цените продолжуваат да растат, но со значително пониска стапка. Токму затоа не треба да се меша нивото на цените со динамиката на нивниот раст. А токму според динамиката на растот на цените, која ја мери инфлацијата, движењето во последната година е неспорно поповолно.

Можеби најважната потврда дека не станува збор за еден изолиран поволен индикатор ја дава БДП. Пошироката временска слика е особено индикативна. По падот од 4,7 проценти во 2020 година, следува раст од 4,5 проценти во 2021, 2,8 проценти во 2022, 2,6 проценти во 2023 и 3,0 проценти во 2024 година. Во 2025 динамиката дополнително се засилува: реалниот раст изнесува 3,0 проценти во првиот квартал, 3,4 проценти во вториот и по 3,8 проценти во третиот и четвртиот квартал, со годишен раст од 3,5 проценти. Во првиот квартал од 2026 растот продолжува со 3,1 проценти. Оваа временска низа е важна затоа што покажува дека сегашната позитивна динамика не се сведува на една погодна базна точка или на еден успешен квартал. Напротив, по поумерените стапки во 2022–2024 година, во 2025 се забележува поизразено забрзување и континуитет на реалниот економски раст, кој продолжува и на почетокот на 2026 година.

Кај јавниот долг, пак, прецизноста на термините е од суштинско значење. Формулацијата „два и пол пати помал“ не треба да се толкува како тврдење дека апсолутниот износ на јавниот долг е намален два и пол пати. Но ако наместо динамиката на задолжувањето го примениме стандардниот показател (јавен долг како процент од БДП) повторно добиваме позитивна насока. На крајот од вториот квартал на 2026 јавниот долг изнесувал 58,8 проценти од БДП, односно 2,6 процентни поени помалку отколку на крајот на 2024 и 0,6 процентни поени помалку отколку на крајот на 2025. Во однос на првиот квартал од 2026 е намален и апсолутно за 21 милион евра.

И токму тука се наоѓа суштината на целата споредба. Еден позитивен показател може да биде резултат на поволно избран период, надворешна околност или статистичка специфичност. Кога, меѓутоа, повеќе независни индикатори истовремено се движат во иста насока, веќе зборуваме за тенденција. Во случајов растат платите и пензиските примања, реалниот БДП бележи континуиран раст, инфлацијата значително се намалува, а јавниот долг во однос на БДП покажува подобрување.

Од тоа, секако, не следува дека македонската економија ги решила своите структурни проблеми, ниту дека достигнатиот животен стандард е задоволителен. Продуктивноста, конкурентноста, буџетскиот дефицит, демографските движења и брзината на приближување кон европското ниво остануваат суштински предизвици. Но анализираните показатели не покажуваат само позитивен економски тренд, туку и подобра динамика во повеќе клучни сегменти во споредба со периодот на владите предводени од денешната опозиција, токму од политичките структури кои сега најгласно ги оспоруваат економските резултати на актуелната влада.

Оттука, нивната критика има целосен политички легитимитет, но и неизбежен компаративен товар: секое оспорување на сегашните резултати логично повикува на споредба со резултатите постигнати во времето кога истите политички структури ја имаа извршната власт. А токму таквата споредба, според показателите што се предмет на оваа анализа, оди во прилог на актуелната влада.

Таквата компаративна предност не може да се објасни само со статистичка техника. Во мала и отворена економија, квалитетот на економското управување се мери и со способноста навремено да се чита меѓународната средина, да се следат светските економски трендови и домашните политики да се приспособуваат пред надворешните шокови да се преточат во домашна негатива. Фактот што во такво окружување се одржува реален раст, растат доходите, инфлацијата се смирува, а релативната задолженост покажува подобрување, дава сериозна основа да се оцени дека економската и надворешноекономската политика на актуелната влада досега многу поуспешно се справува со овие ризици и со нивното прелевање врз домашната економија.

Но тоа е сосема различно прашање од прашањето дали во анализираниот период позитивен тренд постои. Кога и со поинакви мерила се добива иста насока, политичката расправа логично треба да се помести од тоа дали има подобрување кон тоа колку тоа подобрување е силно, одржливо и способно долгорочно да го подобрува животниот стандард.

Како професор по политички науки, мојата задача не е некритички да прифаќам политички изнесени бројки, но ниту да ги отфрлам само затоа што ги соопштува власта. Затоа ги погледнав и од друг агол, ги споредив преку различни мерила и се обидов да утврдам дали промената на методологијата ја менува и суштината на заклучокот. Дојдов до недвосмислен заклучок дека не ја менува.

Токму поради тоа можам одговорно да стојам зад јавно изнесената констатација дека, според анализираните економски показатели, позитивниот тренд не е прашање на политичка наклонетост, туку на фактичка состојба.

The post Бројките на Мицкоски од друг агол: Позитивниот економски тренд е неспорен appeared first on plusinfo.mk.

Дваесет и пет години се доволно долг период за еден историски и политички договор да престане да се оценува само низ емоциите, стравовите и политичките околности во кои бил создаден и да почне да се оценува според она што навистина го произвел во општеството. Затоа пораките што ги слушнавме по повод 25-годишнината од Охридскиот рамковен договор заслужуваат внимание.

Беким Сали порача дека различноста не треба да ја гледаме како слабост, туку како вредност и дека соживотот не значи само да живееме едни покрај други, туку „едни со други и едни за други“. Александар Николоски, пак, нагласи дека Рамковниот договор не бил договор на победници и поразени и предупреди на политичари кои етничките поделби и национализмот ги употребувале за сопствени политички интереси.

Таквиот тон го поздравувам. Но не затоа што сметам дека по 25 години треба повторно некритички да го величаме Охридскиот рамковен договор. Напротив. Го поздравувам затоа што можеби претставува навестување дека конечно созрева политичка свест дека Договорот не е политичка сопственост на една партија, една етничка заедница или еден коалициски партнер.

И уште поважно, дека неговата имплементација не може бесконечно да биде оправдување за проширување на етничките барања, создавање политички привилегии и механизми кои во самиот Договор никогаш не биле предвидени.

Договорот го запре конфликтот, но неговата имплементација мора да се оценува критички

Дваесет години години по ред, јавни анализирајќи ги позитивните и негативните последици од Рамковниот договор, укажав дека неговата најголема историска придобивка беше отфрлањето на вооруженото насилство како средство за остварување политички цели и прекинувањето на вооружените судири.

Истовремено предупредив дека начинот на кој Договорот подоцна беше политички толкуван и селективно применуван создава сериозни проблеми за мултиетничкиот и граѓанскиот карактер на државата.

Тогаш предупредив и дека Македонија постепено се турка кон модел во кој политичките односи сè повеќе се сведуваат на односи меѓу Македонците и Албанците, додека Турците, Ромите, Србите, Власите, Бошњаците и другите заедници се ставаат во втор план.

Пет години подоцна немам причина да се откажам од таа теза. Напротив, сметам дека токму 25-годишнината е момент кога треба мирно, рационално и без етнички страсти да се постави прашањето: дали одредени механизми создадени во 2001 година и практиките изградени подоцна треба непроменети да ги пренесуваме во следните децении или конечно треба да започнеме со нивно демократско, уставно и институционално преиспитување?

Рамковниот договор не е бланко-меница

Охридскиот рамковен договор не е и не смее да стане бланко-меница што секоја нова генерација политичари ќе ја дополнува со нови барања.

Постои суштинска разлика меѓу заштита на правата и создавање привилегии. Постои разлика меѓу рамноправност и политичко условување. Постои разлика меѓу заштита на етничкиот идентитет и претворање на етничката припадност во трајна политичка валута за функции, вработувања, институционално влијание и нови законски исклучоци.

Затоа секогаш кога ќе се појави ново барање треба да поставиме три едноставни прашања: Каде го пишува тоа во Рамковниот договор? Каде го пишува тоа во Уставот? И дали истото право, под еднакви услови, би им го признале на сите други граѓани и заедници? Ако одговорот е негативен, тогаш не станува збор за имплементација на Рамковниот договор, туку за негово политичко проширување. А тоа мора да престане.

Мајскиот договор, кој заврши во кантата на политичката историја, треба вечно да остане таму

Особено е време да се напушти митот за т.н. Мајски договор како некаква трајна обврска според која најголемата албанска политичка партија автоматски треба да биде дел од секоја влада. Политичкиот договор меѓу Никола Груевски и Али Ахмети од мај 2007 година произлезе од конкретна политичка ситуација и вон-институционални преговори меѓу политички лидери. Но такво правило не е дел од Охридскиот рамковен договор, ниту произлегува од Уставот.

Неформален договор меѓу двајца партиски лидери не може со текот на времето да се претвори во непишана уставна норма. Ниту една македонска партија нема однапред гарантирано место во власта. Зошто тогаш би го имала која било албанска партија? Владата се формира врз основа на парламентарно мнозинство, во согласност со Уставот, а не врз основа на етнички автоматизам. Тоа правило мора да важи и денес и утре, без оглед дали станува збор за ДУИ, ВЛЕН или некоја трета политичка структура што ќе се појави во иднина.

ВЛЕН има можност да покаже поинаква политичка култура

Токму затоа изјавата на Беким Сали може да има поголемо значење од една пригодна порака за годишнина. Ако тоа е вистинскиот политички правец на ВЛЕН, тогаш тој треба да биде поздравен.

Албанското политичко претставување не мора постојано да се легитимира преку нови и нови етнички барања. Албанците во Македонија не се само припадници на етничка заедница. Тие се граѓани на оваа држава, работници, професори, лекари, правници, земјоделци, претприемачи, студенти и пензионери. И тие, исто како Македонците, Турците, Ромите, Србите, Власите, Бошњаците и сите други, имаат потреба од правна држава, ефикасна администрација, добро образование, функционално здравство, економски развој и перспектива за своите деца.

Затоа е крајно време и албанската политичка сцена постепено да се ослободува од етничките стеги во кои политичките елити со децении ги држеа своите избирачи. На граѓанинот не му помагате ако постојано му кажувате дека неговиот најголем проблем е што нема уште едно колективно етничко право.

Неговата грижа е да има пристојна плата. Да има функционално здравство. Да верува во судството. Неговото дете да не мора иднината да ја бара во странство. Да има администрација која ќе му служи, а не администрација која е партизирана и неефикасна.

Тоа не се македонски или албански проблеми. Тоа се секојдневни граѓански проблеми.

И Тетово мора да биде дел од таа промена

Токму затоа новиот политички пристап ќе биде уверлив само ако се потврди во практиката. Тоа подразбира престанок на радикализирачката етничка реторика од секој политички функционер, без разлика на неговата етничка или партиска припадност. Тоа важи и за градоначалникот на Тетово, Биљал Касами.

Кога политичките пораки на кој било градоначалник, министер или лидер ги продлабочуваат етничките поделби, неговите коалициски и партиски партнери не треба да молчат само затоа што им е потребна неговата политичка поддршка. Исто така, ниту една локална или дел од централната власт не смее да добие простор законите да ги толкува или применува според етнички интерес.

Законот или важи за сите или престанува да биде закон.

Ако нешто е незаконско кога го прави Македонец, мора да биде незаконско и кога го прави Албанец. Ако некое право му следува на Албанецот, под еднакви услови мора да му следува и на секој друг граѓанин кога се исполнети истите правни претпоставки. Тоа е граѓанска држава.

Во таа насока, во најблиска иднина мора да се отвори и прашањето за составот на Комитетот за односи меѓу заедниците. Сегашниот модел, со паритетна застапеност на Македонците и Албанците со по седум членови, наспроти по еден претставник на останатите заедници, институционално ја фаворизира бинационалната логика и не соодветствува со концептот на вистински мултиетничка држава.

На ова укажувам уште од самото внесување на решенијата од Рамковниот договор во Уставот. Затоа овој модел мора да претрпи консензуална уставна измена, постигната преку сериозна и инклузивна дебата, ослободена од дневнополитички и партиски калкулации. Тоа би било целосно во духот на вчерашните пораки дека различноста треба да нè обединува, а не институционално да нè дели на две доминантно застапени заедници, оставајќи ги останатите во втор план.

Еднакви права значат и еднакви правила

Истото важи и за барањата одредени права или процедури да се приспособуваат исклучиво на потребите на една етничка заедница. Во јавноста веќе беше отворено барањето правосудниот испит да може да се полага и на албански јазик. Тогаш логично се поставува прашањето: А зошто не и на турски, српски, ромски, влашки или босански јазик?

Ако принципот е дека секој треба да има право професионален државен испит да го полага на својот мајчин јазик, тогаш тоа право мора да биде еднакво достапно за сите. Но ако тоа не можеме да го обезбедиме за сите, тогаш мора јасно да правиме разлика меѓу јазично право и посебна етничка привилегија.

Правото секој слободно да го употребува, негува и развива својот јазик мора да биде неспорно. Но професионалниот стандард за работа во единствен државен и правен систем е друго прашање. Не може секое ново политичко барање автоматски да се прогласува за обврска што произлегува од „духот на Рамковниот“. Особено не ако истото право не сме подготвени да им го дадеме на сите останати.

Правичната застапеност не смее да го поништи мерит-системот

Една од најчувствителните теми е принципот на соодветна и правична застапеност. Уставот зборува за „соодветна и правична застапеност на граѓаните кои припаѓаат на сите заедници“ во органите на државната власт и јавните институции. Но Уставот не вели дека етничката припадност треба да биде поважна од стручноста. Не вели дека мора да се вработи неквалификуван кандидат за да се исполни процент, ниту дека квотата треба да го суспендира професионалниот критериум.

И токму тука во изминатите години направивме една од најголемите грешки. Од инструмент кој требаше да спречи дискриминација и да овозможи рамноправен пристап до јавните институции, правичната застапеност премногу често ја сведувавме на етничка аритметика. А кога процентот ќе стане поважен од знаењето, способноста, образованието, интегритетот и работните резултати, цената ја плаќаме сите ние граѓаните. Затоа добивме обемна, партизирана, скапа и недоволно функционална администрација.

Отсега натаму правичната застапеност треба да значи: еднаква можност за пристап, забрана на дискриминација, транспарентни конкурси и еднакви професионални критериуми за сите. А потоа нека победи најдобриот кандидат, без разлика дали се вика Јован, Арбен, Ахмет, Милан, Џавид или Светомир.

Државната администрација не смее да биде етнографски попис. Таа мора да биде професионален сервис на граѓаните.

Од вербален соживот кон граѓанско заедништво

Во моите досегашни текстови и изјави по повод годишнините од Рамковниот договор укажував дека на Македонија ѝ е потребна институционална динамика која ќе ја намалува етнификацијата на политичкиот систем и ќе ја поттикнува соработката меѓу заедниците. Денес сум уште поубеден дека тоа е вистинскиот пат.

Нам не ни треба држава во која Македонците постојано ги бројат Албанците, Албанците ги бројат Македонците, а политичарите ги бројат функциите што им припаѓаат според етничкиот клуч. Ни треба држава во која етничката припадност е слободно, достоинствено и целосно заштитено право на секој човек, но не и билет за функција, работно место или политичка привилегија.

Затоа сакам пораките на Сали и Николоски да ги разберам како можен почеток на еден нов политички пристап. Пристап во кој Рамковниот договор нема да се негира, но нема ниту бесконечно да се проширува. Потребно е негово конечно ослободување од дневната политика и враќање кон она што требаше да биде неговата крајна цел а тое е мирно, стабилно, демократско, интегрирано и функционално општество во кое граѓаните ќе бидат еднакви пред институциите.

Дваесет и пет години по Охридскиот рамковен договор, Македонија мора да има храброст да премине во следната фаза од својот демократски развој. Јавно искажаните ставови на двајцата вицепремиери се добар почеток, но нивната вистинска вредност ќе се мери според тоа дали ќе бидат преточени во конкретна политика. Само така соживотот за кој денес зборуваме ќе престане да значи дека живееме едни покрај други и навистина ќе значи дека живееме заедно како рамноправни граѓани на една иста држава.

The post По 25 години од Рамковниот договор време е од етничка аритметика да преминеме кон граѓанска држава appeared first on plusinfo.mk.

Во мојата досегашна професионална, научна и политичка кариера сум напишал можеби и повеќе од илјада колумни. Најголемиот дел од нив биле посветени на политиката, на општествените состојби, на државата и институциите, на нашите успеси и порази. Сум пишувал анализи, полемики, стручни текстови, сум критикувал, предупредувал, предлагал.

Но, ова не е таква колумна. Ова е приказна за еден татко и еден син. За една хармоника. За една реченица на која некогаш не ѝ придавав големо значење, а која подоцна, со години, ми одѕвонуваше во мислите. И за една желба што ја исполнив предоцна за радоста да можам да ја споделам со човекот кому најмногу му ја должам.

Можеби оваа приказна ќе останеше засекогаш длабоко во мене ако деновиве, додека повторно интензивно живеам со мојата прва љубов, хармониката, не му ја раскажев на мојот пријател Ненад Стефановиќ Сента од Ниш, директор во гимназијата во тој град и голем музичар. Откако ме ислуша, ми рече дека морам да ја напишам и да ја споделам со луѓето.

Долго размислував. Некои нешта човек сака да ги зачува само за себе. Но, потоа сфатив дека ова, всушност, не е само моја приказна. Ова е приказна на многу синови и ќерки кои веруваат дека секогаш ќе имаат уште малку време да им кажат нешто на своите родители. Уште една година. Уште една средба. Уште една можност. Уште една прегратка. А времето, за жал, никого не чека. Мојот татко Милан Кекеновски почина во 2016 година.

Тој беше човекот кој прв ми ја всади љубовта кон хармониката. Човекот поради кого музиката стана дел од мене и никогаш повеќе целосно не ме напушти, дури ни тогаш кога речиси три децении не свирев.

Но, татко ми истовремено беше човек кој цврсто стоеше на земја. Целиот свој работен век го помина во Општинскиот суд 1, а покрај работата свиреше и хармоника. Ја сакаше музиката, но добро знаеше дека животот не се гради само врз талентот и аплаузите. Затоа постојано ми велеше: „Свири колку сакаш, ама Правен факултет мора да завршиш.“

Го послушав.

Иако во тоа време професионално се занимавав со музика, го завршив Правниот факултет. Потоа продолжив со магистерски, па со докторски студии. По многу години работа, стигнав до звањето редовен професор, а имав можност да бидам ангажиран и како визитинг професор на универзитети надвор од државата.

Знам дека беше горд. Знам дека се радуваше на секој мој успех. Но, знам и дека нешто постојано го копкаше. Од време на време, со онаа татковска искреност која понекогаш знае да заболи повеќе од секоја друга критика, ќе ми речеше: „Многу си тврдоглав. Да ме слушаше мене, ќе освоеше прво место во Сокобања, а немаше трипати да бидеш втор и трипати трет.“

Јас тогаш речиси и не обрнував внимание. Ќе се насмевнев. Ќе одмавнев со раката. Млад човек мисли дека пред него има бескрајно време. И, можеби уште полошо, често мисли дека веќе знае сè.

Не знаев дека токму таа негова реченица, која тогаш ја примав речиси како обична забелешка, еден ден ќе ми одѕвонува во главата многу посилно од сите признанија и аплаузи што сум ги добил во животот.

Поминаа години. Татко ми замина од овој свет. Животот ме однесе по други патишта. Наука, универзитет, политика, јавни настапи, книги, колумни, предавања… А хармониката остана настрана речиси 27 години. Но, некои љубови човек никогаш вистински не ги напушта. Само ги остава некаде длабоко во себе да го чекаат.

И кога, по речиси три децении, повторно ја зедов хармониката в раце, се случи нешто што тешко можам да го објаснам. Колку повеќе вежбав, толку повеќе ми се враќаше гласот на татко ми: „Да ме слушаше мене…“ На почетокот тоа беше само спомен. Потоа стана прашање. А со текот на времето стана немир.

Дали навистина бил во право?

Дали навистина сум бил толку тврдоглав што не сум ги слушал неговите совети, уверен дека веќе нема што повеќе да ми каже?Дали можев повеќе?

И најболното прашање од сите: Може ли човек да ја исполни желбата на својот татко, кога таткото веќе го нема?

Во тој период професорот по хармоника Зоран Ракиќ, откако ме слушна како свирам по толку години пауза, ми помогна, ме насочи и ме охрабри повторно да се натпреварувам, овојпат на светско ниво, во Франција. Со негова помош се пријавив. И победив. Во категоријата 60+ освоив прво место во светот и во онлајн и во натпреварот во живо.

По толку години. По речиси три децении оддалеченост од инструментот. Светско прво место. Луѓето ми честитаа. Се радував. Бев горд. Секако дека бев. Но некаде длабоко во мене имаше една празнина. Еден човек недостасуваше.

По враќањето од Франција, со брат ми Благој отидовме на гробот на нашите родители. Да им запалиме свеќа. Да постоиме малку во тишина. И да им кажеме нешто што повеќе не можевме да им го кажеме гледајќи ги во очи.

Стоев таму и во себе му зборував на татко ми: „Тато, не освоив прво место во Сокобања тогаш кога ти сакаше. Но, синот твој стана светски првак.“

Сакав да верувам дека некаде ме слуша. Сакав да верувам дека се насмевнал. Но, чудно, ниту тогаш не почувствував дека приказната е завршена. Како да недостигаше уште нешто.

Како некаде од височините повторно да го слушав: „Добро е, синко… ама Сокобања е Сокобања.“

А животот понекогаш знае да направи круг токму таму каде што најмалку очекуваме. Во меѓувреме, минатата година снимав ново ЦД за продукцијата ПГП РТС од Белград. А потоа повторно се вратив во Сокобања, на местото каде што како млад човек се натпреварував, каде што други ме оценуваа, каде што трипати бев втор и трипати трет.

И токму таму следуваше нешто што не можев ни да го сонувам пред толку години. Добив покана во 2026 година да бидам член на жирито на 63-тата по ред манифистација „Прва хармоника Сокобања 2026“, легендарниот и традиционален натпревар кој со децении собира врвни хармоникаши.

Местото каде што некогаш стоев како млад натпреварувач, заедно со моите родители и со брат ми Благој, со трепет чекајќи ја оценката на жирито, сега стана место од кое јас требаше да ги оценувам новите генерации. И животот ми приреди уште една необична средба со минатото.

Во жирито седев со Миша Мијатовиќ, човекот со кого уште во 1980 година се натпреварувавме. Тогаш тој беше прв, а јас втор. Покрај нас беа и Новица Николиќ Патало и Бранкица Крњевац, ќерката на легендарниот Миодраг Крњевац, кој во времето на моите натпреварувачки денови беше претседател на жири-комисијата.

Кога ќе размислам денес, тешко дека животот можеше посликовито да ми покаже колку голем круг сум изодел. За мене тоа беше огромна чест.

Но, приказната не завршуваше тука.

Требаше да го промовирам и моето ново ЦД пред српската публика, откако веќе имав промоција пред македонската публика во Битола. Тогаш си реков: Ако веќе животот повторно ме донел во Сокобања, овојпат ништо нема да препуштам на случајноста.

Повеќе од два месеца макотрпно вежбавме со групата „Фонтана“ од Битола, а потоа ни се придружија и музичарите Никола Митровиќ и Игор Христов. Несебична помош добив и од мојот помлад пријател и колега проф. Кирил Стојчевски и од неговите два музички „арслани“, Давид и Димитриј, како и од маестро Благоја Трајковски, Зоки Озо и од Тони на гитара.

Сите заедно решивме да ја искористиме шансата што ни беше дадена.И, како што си велевме меѓу себе, да „изгориме“ на сцената.Следуваа часови и часовипроби. Повторување. Усогласување. Повторно од почеток. Уште еднаш. Уште подобро. Не сакав само да отсвирам. Сакав да бидам достоен за таа сцена. А можеби, некаде длабоко во себе, сакав конечно да бидам достоен и за онаа стара реченица на татко ми.

И дојде вечерта на настапот. По целодневниот ангажман со преслушување и оценување на кандидатите, следуваше техничко-тонската проба, а само неколку минути пред почетокот набрзина се пресоблековме и излеговме на големата сцена на „Врело“ во Сокобања.

На сцената на која некогаш стоев како млад натпреварувач. На сцената на која некогаш со трепет ги чекав оценките на другите. На сцената на која свиреа луѓето што тогаш ги гледав како свои идоли. Сега повторно бев таму.

Само што овојпат не бев момчето кое сонува еден ден да победи. Бев човек кој, по многу децении, повторно се вратил на својот сон.

Почнавме да свириме.

И во еден миг исчезна сè. Годините. Политиката. Професорските титули. Колумните. Научните трудови. Сите оние нешта со кои подоцна животот ме определуваше. Останаа само хармониката, музиката и она момче кое некогаш свиреше сакајќи да го направи својот татко горд.

Звучевме како еден. Како швајцарсник часовник.

Публиката аплаудираше. Музичарите ни приоѓаа и ни честитаа. Следуваа прегратки, искрени зборови, честитки. А еден комплимент особено ќе го паметам. Мојот некогашен соперник од 1980 година, а сега колега во жирито, Миша Мијатовиќ, ми рече: „Брате Јове, одувао си. Ти си нам набио комплекс, да морамо сад и ми као тебе да вежбамо. Јаој, шта уради, брате“.

Се насмеав. Секако дека ми годеше. Но, во истиот миг, многу подлабоко од радоста што природно ја носи секоја искрена пофалба, повторно помислив на татко ми.

И овојпат како да не ми велеше ништо. Како само да се смешкаше.

Кога се вратив дома, повторно со брат ми отидовме на гробот на нашите родители. Повторно свеќа. Повторно тишина. Но, овојпат чувството беше поинакво.

Имав толку многу да им раскажам, а како да немаше потреба од многу зборови. Татко ми требаше само да знае дека се вратив. Онаму каде што некогаш, заедно со него, мајка ми и брат ми, со трепет ја чекав оценката на жирито. Онаму каде што некогаш бев три пати втор и три пати трет. Онаму каде што тој веруваше дека можам да бидам прв. По толку децении, животот повторно ме донесе на истото место. Но овојпат седев во жирито, а потоа повторно ја зедов хармониката и излегов на сцената.

И токму таму, пред гробот на моите родители, конечно почувствував мир. Дури тогаш сфатив дека можеби сите овие години погрешно сум ја разбирал желбата на татко ми. Тој никогаш не барал од мене само прво место. Не била суштината во пехарот. Не била суштината ни во Сокобања. Татко ми, едноставно, знаел колку можам. И барал од мене да не се задоволувам со помалку од она за што сум способен.

Да работам. Да бидам упорен. Да не се штедам. Да го почитувам талентот што ми е даден така што ќе го надградувам со уште повеќе вложен труд.

Ми требаа децении за да го разберам тоа. Затоа, тато, ако навистина некаде можеш да ме видиш и да ме слушнеш, денес сакам да ти кажам само овие неколку зборови: Беше во право.Бев тврдоглав. Не те слушав секогаш. Мислев дека имам време.

И, за жал, задоцнив. Задоцнив да ја видам твојата насмевка кога станав светски првак. Задоцнив да ти раскажам како повторно се вратив во Сокобања. Задоцнив да те прегрнам и да ти кажам дека конечно разбрав што си сакал да ми кажеш.

Но, се надевам дека не задоцнив сосема. Зашто, човек не исчезнува додека живее во нашите спомени, во нашите постапки и во разговорите што продолжуваме да ги водиме со него во себе.

А јас со тебе, тато, сè уште разговарам. Кога ќе ја земам хармониката. Кога ќе погрешам некој тон. Кога нешто ќе ми успее. Кога ќе се запрашам дали сум можел подобро. Кога ќе ми аплаудираат. И кога ќе останам сам по аплаузот.

Можеби родителите никогаш и не ги чекаат нашите медали, титули и признанија. Можеби само сакаат да знаат дека не сме го потрошиле она што го препознале во нас уште тогаш кога ние самите не сме биле свесни за тоа.

Затоа денес сакам да верувам дека татко ми не ги гледа пехарите, титулите или преполната сала. Сакам да верувам дека гледа дека неговиот син не се откажал. Дека по речиси три децении повторно ја зел хармониката в раце. И дека, конечно, го разбрал својот татко.

Додека ги пишувам овие редови со солзи во очите, сакам да верувам дека некаде далеку, во небесните височини, татко ми и мајка ми ме гледаат. И дека татко ми конечно е задоволен.

Затоа денес можам мирно да му кажам: Тато, задоцнив. Но, ја исполнив твојата желба. А додека можам да свирам, да создавам, да истражувам, да пишувам и да си поставувам нови предизвици, ќе се трудам да го дадам најдоброто од себе.

Сега знам дека токму тоа си го барал од мене. Зашто некои аплаузи се слушаат во салата и завршуваат за неколку минути. А еден аплауз човек го бара цел живот. Аплаузот на својот татко.

The post Задоцнив, но ја исполнив желбата на мојот татко appeared first on plusinfo.mk.

Годинешните илинденски обраќања на претседателката на Републиката, на претседателот на Владата и на потпретседателот на Собранието, и покрај различниот тон и политичкиот пристап, содржеа една охрабрувачка порака: во македонското општество сè уште постои простор за согласност околу најважните државни и национални прашања.

Сите говорници зборуваа за потребата да ја чуваме државата, да го браниме националното достоинство, да ги задржиме младите и да ја изградиме Македонија во која вреди да се живее. Повторно, по којзнае кој пат, беше подадена рака за национално помирување и консензус околу клучните прашања. Токму од тие пораки треба да ја извлечеме поуката, наместо повторно да се делиме околу тоа кој говорник кому му упатил поостар збор.

Критиките упатени кон опозицијата не треба да се сведуваат исклучиво на напад врз неа, а повикот за национално единство не треба да се разбере како барање сите да мислат исто. Во демократијата е природно власта и опозицијата да имаат различни ставови. Но, постојат моменти кога државата мора да биде поголема од партијата, а националниот интерес поважен од дневнополитичките пресметки.

Таков момент е нашиот однос кон барањата и оспорувањата што доаѓаат од политичкиот врв на Република Бугарија.

Не можеме да се однесуваме како да станува збор само за формална пречка на европскиот пат. Со години се соочуваме со оспорување на македонската историска посебност и самобитност, со обиди за присвојување личности и настани од нашата национална историја, со релативизирање на македонскиот јазик и со неосновани барања што постојано се надополнуваат.

Затоа, од опозицијата треба јасно и јавно да побараме да каже каде се нејзините црвени линии. Што е подготвена да прифати, а што никогаш не смее да биде предмет на преговори и на отстапки? Какви гаранции ќе побара дека, по евентуалното исполнување на обврските што ги прифати претходната власт, нема да следуваат нови барања? Како ќе ги заштити македонскиот јазик, историјата, идентитетот, сувереното право на самоопределување и принципот на немешање во внатрешните работи на државата?

Европската интеграција е наша стратегиска определба, но тоа не значи дека секое барање што доаѓа од Европската Унија треба автоматски да се прифати, без внимателно да се проценат можните штетни последици за државата и за македонските национални интереси.

Новото раководство на опозицијата сè уште има можност да покаже дека навистина носи нова политика и дека не е заложник на политичката хипотека што ја оставија поранешниот лидер Зоран Заев и неговиот наследник на премиерската функција. Од новото раководство на СДСМ никој не бара самопонижување или откажување од европската определба, туку чесно и објективно преиспитување на последиците што ги трпиме од претходните одлуки.

Треба да се признае дека брзоплетото прифаќање на обврски и неразумните отстапки кон Бугарија, без цврсти и проверливи гаранции дека нема да следуваат нови условувања, ѝ нанесоа огромна штета на македонската преговарачка позиција и ја продлабочија недовербата на граѓаните.

Признавањето на погрешната процена не би било политички пораз, туку доказ за зрелост и можност за нов почеток. Новото раководство не е должно по секоја цена да ги брани сите постапки на своите претходници. Напротив, може и треба да покаже дека интересот на Македонија е поважен од одбраната на поранешните партиски одлуки и дека е подготвено да учествува во изградбата на поцврста заедничка државна позиција.

Во таа насока, принципиелната определба на Владата да не прифаќа нови условувања што ги засегаат македонскиот јазик, националниот идентитет и историската посебност треба да прерасне во широк државен консензус.

Опозицијата треба да покаже политичка зрелост и да се приклучи кон јасната позиција дека правото на сопствена државност и на сопствен јазик, историја и култура, како и сувереното право на самоопределување, не можат да бидат предмет на преговори, политички условувања или отстапки, а најмалку да бидат услов за рамноправно членство во Европската Унија.

Таквиот заеднички став не би значел откажување од европските интеграции, туку зајакнување на македонската преговарачка позиција. Македонија треба да го продолжи европскиот пат достоинствено и решително, како рамноправна европска држава со сопствен јазик, историја, култура и национален идентитет.

Токму околу таа цел власта и опозицијата треба да покажат единство и одговорност пред граѓаните и идните генерации.

Потребни ни се мудра и цврста дипломатија, меѓународни сојузници, правно издржани аргументи кои за среќа се во наша полза и јасна стратегија со која ќе покажеме дека европската иднина и заштитата на националното достоинство не се спротивставени цели. Македонија сака да биде дел од Европската Унија, но како држава што знае која е, што претставува и што не може да биде предмет на туѓо оспорување, уценување и условување.

Новото раководство на опозицијата може да придонесе во иднина повеќе да не се поставува прашањето кој повеќе ја сака Македонија, власта или опозицијата. Вистинското прашање е дали сите политички чинители се подготвени да ја стават Македонија пред партиските и личните интереси и дали сме подготвени сите да зборуваме со еден глас кога се засегнати националниот идентитет, јазикот, историјата, самобитноста и државното и националното достоинство. Според мене, тоа е наша основна и приоритетна обврска.

Опозицијата има право да ја критикува Владата и да предлага поинакви решенија. Но, таа има и обврска реално и одговорно да го согледува она што Македонија го доживува во односите со Бугарија. Не смее секое ново барање автоматски да го поддржува и да го прикажува како нормална и неизбежна европска обврска, ниту секоја дополнителна отстапка да ја претставува како единствен можен пат напред, без притоа сериозно да ги процени последиците што таквата одлука може да ги предизвика за државата и за македонските национални интереси.

Имаме полно право да бараме од сите политички партии, преку своите зборови и постапки, недвосмислено да покажат дека првенствено ја сакаат Македонија, дека ја доживуваат како своја татковина и дека навиваат и работат за нејзините интереси. Од нив очекуваме искрена грижа за иднината на државата, за достоинството на нејзините граѓани и за поколенијата што доаѓаат.

Тоа би била најважната поука од годинешниве илинденските пораки на македонските политички функционери: минатото да не го користиме за создавање нови поделби, туку како поттик и подадена рака сите заеднички да ја градиме иднината.

Да покажеме дека сме способни да се разликуваме во политиката, но да бидеме единствени кога станува збор за Република Македонија за нејзиното минато, сегашноста и иднината.

The post ИЛИНДЕН 2026 • ВРЕМЕ Е МАКЕДОНИЈА ДА ЗБОРУВА СО ЕДЕН ГЛАС Подадена рака за национален консензус appeared first on plusinfo.mk.

Во една неодамнешна полемика околу Вториот протокол тврдев дека проблемот не е во тоа што јавноста погрешно го разбрала документот. Напротив, проблемот е што многумина премногу добро го разбраа. Затоа и укажував на неговата штетност, на обврските што ги содржи и на последиците што може да ги произведе врз македонското образование, историја, култура и европска иднина.

Но по таа полемика остана отворено едно уште поважно прашање. Како еден билатерален протокол, кој не е ратификуван во Собранието, воопшто доби место во пристапниот процес на Македонија кон Европската Унија? Кој го дозволи тоа? И преку каков правен и политички премин документот од односите меѓу Македонија и Бугарија се претвори во прашање од кое зависи нашиот напредок кон членство во Унијата?

Да расчистиме уште на почетокот. Вториот протокол не е наведен во Преговарачката рамка со неговото целосно име. Во неа никаде не пишува дека „Вториот протокол од 17 јули 2022 година е составен дел од Преговарачката рамка“. Тој документ не е приложен кон рамката, не е наведен како нејзин анекс и не е посочен како посебен правен акт што Македонија е должна да го исполнува во текот на преговорите.

Наместо тоа, во рамката е употребена општата формулација за добронамерно спроведување на Договорот со Бугарија од 2017 година, заедно со „годишните прегледи и мерките за негово ефикасно спроведување согласно член 12“. Значи, Вториот протокол не е внесен под своето име, ниту неговата содржина била јасно и непосредно претставена пред македонската и поширока јавност како дел од условите во преговарачкиот процес.

Токму тука се наоѓа суштината на проблемот.

Редоследот на настаните дополнително ја покажува врската. Вториот протокол беше потпишан во Софија на 17 јули 2022 година. Советот на Европската Унија ја одобри Преговарачката рамка на 18 јули, а на 19 јули се одржа првата меѓувладина конференција со Македонија. Не станува збор за три неповрзани случувања, туку за делови од истиот политички пакет.

Оттука доаѓаме до прашањето зошто протоколите не смеат да бидат мерило за напредокот на Македонија во европските преговори.

Кога велам дека не смеат, не тврдам дека во европското право постои одредба во која буквално пишува дека билатералните протоколи се забранети. Таква одредба нема. Членот 49 од Договорот за Европската Унија предвидува дека за прием на нова членка одлучуваат државите членки едногласно и дека условите за прием се утврдуваат во процесот на пристапување. Но тоа што едно прашање може политички да се изманипулира и изгласа, не значи дека е правно здраво, правично и во согласност со смислата на процесот на проширување.

Македонија треба да преговара за усогласување со европското право, за владеење на правото, независно судство, борба против корупцијата, функционални институции, економски стандарди и почитување на човековите слободи и права. Тоа се прашања по кои Унијата има право и обврска строго да нѐ оценува.

Но билатералните историски толкувања, заедничките чествувања, формулациите во учебниците и начинот на кој ќе се претставуваат определени историски личности не се дел од европското acquis според кое се оценува усогласеноста на државата кандидат. На тој начин, преговорите престануваат да бидат оценување на кандидатот според европските правила и стануваат средство преку кое соседна држава може да го наметнува својот поглед врз историјата, образованието и идентитетските прашања.

Уште посериозен е домашниот правен проблем.

Основниот Договор за пријателство од 2017 година беше ратификуван во Собранието. Вториот протокол, пак, никогаш не беше предмет на собраниска ратификација. За него не беше донесен закон за ратификација, пратениците не се изјаснија за обврските што ги содржи, а јавноста не доби вистинска парламентарна расправа за последиците што ги произведува. Тоа не е ситна процедурална забелешка.

Членот 118 од Уставот вели дека меѓународните договори ратификувани во согласност со Уставот се дел од внатрешниот правен поредок и не можат да се менуваат со закон. Значи, Собранието е местото каде еден меѓународен договор добива сила во домашниот правен поредок а вториот протокол не ја поминал таа постапка.

Тука можеби веднаш ќе се јави некој недобронамерник со тврдењето дека Протоколот не е нов меѓународен договор, туку само документ со кој се спроведува веќе ратификуваниот Договор од 2017 година. Добро. Но тогаш мора да се погледне што вели законот.

Законот за склучување, ратификација и извршување на меѓународни договори утврдува дека како меѓународен договор се смета писмен договор со друга држава со кој се создаваат права и обврски за државата, без оглед дали е содржан во еден или во повеќе поврзани документи. Истиот член предвидува дека актите донесени за извршување на веќе склучен договор не се сметаат за посебни меѓународни договори само доколку со нив не се преземаат нови обврски за државата.

Токму тука се крши целата правна конструкција со која Протоколот се прикажува како обичен записник или технички акт. Ако Вториот протокол е само акт за спроведување на Договорот од 2017 година, тогаш со него не смееле да се преземаат нови обврски. Ако, пак, содржи нови и конкретни обврски, тогаш се поставува прашањето зошто не бил доставен во Собранието на ратификација. Трето правно одржливо објаснување нема.

А Протоколот очигледно не е обична евиденција за тоа што било разговарано на состанокот. Во него не стои само кој присуствувал, кои теми биле отворени и кои ставови биле изнесени. Во него е запишано што треба да направи Македонија, во кој рок и со какви очекувани резултати.

Со него се бара внесување на резултатите од работата на Историската комисија во наставните програми, учебниците, наставните материјали, музеите, спомениците, информативните табли и јавните електронски бази. Се предвидуваат рокови за усогласување на учебниците, подготовка на пример-лекции, промени во конкретни образовни содржини и создавање правна рамка за отворање на архивите. Во самиот документ има и посебно наведени мерки што треба да се преземаат пред и по меѓувладината конференција во рамките на пристапните преговори со Европската Унија.

Не може и не смее сериозен документ да се нарече „протокол“ и со тоа однапред да се ослободи од секоја собраниска проверка. Уште помалку може, под тој назив, да се преземаат обврски што допираат до области во кои одлучуваат Владата, Собранието и другите државни органи.

Затоа нератификацијата е клучното прашање. Вториот протокол не може да има исто место во домашниот правен поредок како ратификуван меѓународен договор.

Неговото опфаќање со општа формулација во Преговарачката рамка не може да ја замени постапката што не била спроведена во Македонија. Советот на Европската Унија не може наместо македонското Собрание да му даде на еден документ сила на ратификуван договор во нашиот правен поредок. Европската одлука може да му даде политичка тежина, но не може да му даде домашна уставна легитимност.

И тука доаѓаме до прашањето кој го протна Протоколот во преговарачкиот процес.

Тоа не го направил некој невидлив чиновник зад затворена врата. Бугарската страна ги поставила своите барања и го користела правото на вето. Тогашната македонска извршна власт го потпишала Протоколот и прифатила тој да влезе во преговарачкиот процес преку споредна врата, со формулацијата „годишните прегледи и мерките“ од членот 12, а Советот на Европската Унија ја прифатил таа формулација како дел од заедничката европска позиција.

Затоа одговорноста за свесно нанесената штета врз Македонија и Македонците мора да ја бараме во Скопје, кај тогашната македонска власт. Кој проценил дека документ со ваква содржина не треба да биде доставен во Собранието? Кој прифатил историските и образовните прашања да се врзат со европските преговори? Кој дозволил секој следен годишен протокол да стане можен извор на нови барања? И кој имал право да ја стави државата во положба во која едно билатерално толкување може да го забавува или блокира целиот пристапен процес?

Со протоколите досега се играше двојна игра. Кога требаше да се објасни зошто не се ратификувани, се прикажуваа како технички документи, записници и акти за спроведување. Кога, пак, требаше Македонија да ги исполнува обврските од нив, одеднаш стануваа сериозни, задолжителни и поврзани со европскиот напредок. А кога Бугарија бараше резултати, ни се посочуваше дека рамката налага добронамерно спроведување на Договорот, заедно со годишните прегледи и мерките од погоре посочениот член.

Еден ист документ не може да биде неважен кога треба да помине пред Собранието, а пресудно важен кога треба да се применува. Не може да биде обичен записник за домашната јавност, а европски услов кога ќе стигне во Брисел.

Особено е опасно што Преговарачката рамка не се повикува само на еден точно определен документ, туку на „годишните прегледи и мерките“ за спроведување на Договорот. Тоа остава простор Македонија секоја година повторно да се соочува со нов список на билатерални барања.

Таквата состојба е спротивна на начелото дека условите за пристапување мора да бидат јасни, предвидливи и поврзани со обврските што произлегуваат од членството. Државата кандидат мора однапред да знае што се бара од неа и според кои мерила ќе биде оценувана.

Затоа протоколите мора да бидат вратени таму каде што правно и политички припаѓаат: во просторот на билатералните односи меѓу Македонија и Бугарија.

Двете држави можат да разговараат, да соработуваат и да ги решаваат отворените прашања. Но тие разговори не смеат и понатаму да се претвораат во средство за условување на патот кон Европската Унија. Уште помалку смеат да произведуваат нови обврски без расправа и изјаснување на Собранието.

Македонија не бара да биде ослободена од европските правила. Напротив, треба строго да биде оценувана според нив. Но европските правила не се исто што и билатералните барања на една држава членка. Оттука, проблемот веќе не е само што пишува во Вториот протокол. Проблемот е кој му ја дал силата што не ја добил од македонските граѓани и од нивните избрани претставници. Вториот протокол не влегол во Преговарачката рамка низ главната врата и под своето вистинско име. Бил протнат преку формулацијата за „годишните прегледи и мерките“ од членот 12.

Време е тоа јавно да се каже и да се побара политичка и правна одговорност од оние што дозволиле еден нератификуван билатерален документ да ја определува европската иднина на Македонија.

Во меѓувреме, очекувам Уставниот суд, постапувајќи по иницијативата УЗ.бр.44/2025, да не се задржи само на називот „протокол“, туку да ја оцени неговата вистинска правна природа, содржината, обврските што ги создава и фактот дека никогаш не бил ратификуван во Собранието.

The post Зошто протоколите не се и не смеат да бидат дел од преговарачкиот процес? appeared first on plusinfo.mk.

Грчката аналитичка мрежа ИБНА во поставувањето на македонското државно знаме во кабинетот на Али Ахмети гледа редефинирање на политичкиот наратив и на ставот на ДУИ, премин од етничка мобилизација кон институционален кредибилитет и обид партијата повторно да се претстави како сериозен и кредибилен политички фактор.

Можеби анализата е точна. Можеби Ахмети навистина се обидува да му се приближи на премиерот Христијан Мицкоски. Можеби се подготвува за некоја идна коалициска комбинација. Можеби сака да испрати порака до странските амбасадори дека ДУИ повеќе не е само партија на етнички барања, туку политичка структура која го почитува државниот поредок.

Но постои и многу поедноставно објаснување. Знамето го поставил затоа што требало да биде таму. Затоа што така мора. Не затоа што Али Ахмети доживеал ненадејно политичко и државно просветлување. Не затоа што ДУИ преку ноќ се преобразила во граѓанска партија. Не затоа што државното знаме е новооткриен симбол на политичка умереност. Туку затоа што македонското знаме е знаме на државата во која Ахмети живее, дејствува, учествува во политичкиот живот, профитира од политиката и повеќе од две децении претендира да одлучува за нејзината сегашност и иднина.

Според објавените информации, државното знаме било поставено во неговиот кабинет дури по 24 години, и тоа по сугестија на странски амбасадори. Самиот Ахмети изјавил дека дипломатите му предложиле знамето да биде поставено во канцеларијата.

Токму тука се наоѓа вистинскиот проблем и големиот срам.

Зарем на лидер на политичка партија што толку долго учествувала во власта навистина му била потребна сугестија од странски дипломати за да го постави знамето на сопствената држава? Зарем амбасадорите требало да му објаснат дека, кога прима официјални претставници во партиско седиште, државното знаме не е непожелен декор, туку пред сè морална, политичка и државничка обврска? Зарем почитувањето на државата во која со години се користат државни функции, буџетски средства, институционални позиции и политичко влијание треба да зависи од дипломатско потсетување?

Ако е така, тогаш ова не е историски исчекор. Ова е крајно задоцнето исполнување на една основна морална, политичка и државничка обврска. Зарем треба да му се честита на човек затоа што по 24 години го поставил знамето на државата во која сака да владее? Како што не му се честита на министер затоа што дошол на работа, на пратеник затоа што се појавил во Собранието или на функционер затоа што ги почитува државата и институциите во кои дејствува. Тоа не е подвиг. Тоа е минимум почит кон сопствената држава и пред сè морална обврска.

Грчката анализа во овој потег гледа премин од етнички симболизам кон институционален кредибилитет. Но институционалниот кредибилитет не се стекнува со едно знаме поставено пред средба со амбасадор. Тој се стекнува со доследно почитување на државата, на нејзините институции и нејзиниот правен поредок, на грбот, знамето и химната, на службениот јазик на државата и на сите нејзини граѓани.

Знамето не смее да стане коалициски реквизит што се вади од плакарот кога партијата ќе остане надвор од власта. Овој случаен или изнуден „гест на добра волја“ не смее да биде сигнал упатен кон Мицкоски: еве, сега сме поприфатливи, сега сме подржавотворни, сега можеме повторно да разговараме за владина коалиција. Ако државното знаме се поставува само кога ДУИ треба политички да се репозиционира, тогаш не станува збор за почитување на државата, туку за користење на државниот симбол како средство за политичко пазарење.

Ахмети вели дека отсекогаш бил за унитарна држава. Добро е тоа конечно јавно да се слушне. Но унитарноста не се докажува со една изјава. Уште помалку со парче платно поставено зад работната маса. Унитарната држава се почитува така што нејзините институции не се третираат како етнички плен, партиски феуди или средство за лично богатење. Така што јавните функции не се делат како партиски и етнички привилегии. Така што граѓаните не се пребројуваат само според етничката припадност. Така што државата не се прикажува како механички договор меѓу две затворени етнички елити, туку како заеднички политички и правен дом на сите нејзини граѓани.

И тука неизбежно доаѓаме до македонскиот јазик.

Срамно е човек кој повеќе од две децении е еден од најмоќните политички актери во Македонија, кој учествувал во формирањето влади, поставувањето министри, креирањето закони и носењето одлуки од највисоко државно значење, упорно да не ѝ се обраќа на македонската јавност на македонски јазик. Особено ако јазикот го знае и го разбира.

Никој не му го оспорува правото да зборува албански. Албанскиот јазик е јазик на значаен дел од нашите сограѓани и неговата употреба е уставно и законски уредена. Почитувањето на македонскиот јазик не значи негирање на албанскиот, како што почитувањето на албанскиот не смее да значи потиснување на македонскиот јазик. Но правото да се зборува на сопствениот мајчин јазик не е оправдување за демонстративно избегнување на службениот јазик на државата во која се претендира на највисоко политичко влијание.

Уставниот поредок е јасен. На целата територија на државата и во нејзините меѓународни односи службен јазик е македонскиот јазик и неговото кирилско писмо. Друг јазик што го зборуваат најмалку 20 проценти од граѓаните, исто така, има службена употреба на начин утврден со закон. Законот за употреба на јазиците е во сила од 2019 година и ја уредува службената употреба на јазиците во институциите.

Да бидам правно прецизен: не постои одредба што го обврзува лидерот на една партија во секоја приватна или партиска изјава задолжително да зборува македонски. Но постои нешто што е подлабоко од заканата со парична казна. Постои уставна одговорност, политичка култура и елементарна почит кон граѓаните на кои им се обраќате и со кои сакате да владеете.

Политичар што сака да биде фактор на целата држава мора да биде способен директно да им се обрати на сите нејзини граѓани. Без преведувач. Без посредник. Без намерно создавање дистанца од соговорниците.

Јазикот не е само техничко средство за комуникација. Тој е порака за тоа кого го сметате за своја политичка јавност. Кога еден лидер со децении зборува исклучиво на јазикот на сопствениот етнички електорат, тој со тоа покажува дека првенствено се гледа како претставник на една заедница, а не како политичар кој претендира да ја води или да одлучува за целата држава. А уште помалку по она неговото „Pse jo за Скопје!’’ и по кампањата „Албанец за премиер’’, како премиерската функција да е етничка награда, а не државна должност и одговорност кон сите граѓани.

Затоа поставувањето на македонското знаме ќе добие вистинска тежина дури тогаш кога ќе биде проследено со промена во политичкото однесување. Кога Ахмети ќе ѝ се обрати на македонската јавност на македонски јазик. Кога ДУИ ќе престане секое прашање да го сведува на етничко пребројување. Кога државните институции ќе ги доживува како јавен сервис, а не како простор што треба да се освои и кадровски да се подели. Кога почитувањето на македонските државни симболи нема да зависи од тоа дали партијата е на власт или во опозиција. Кога Македонија нема да биде прифатлива само тогаш кога треба да обезбеди министерства, директори, тендери, вработувања и политичко влијание.

Ако ДУИ навистина го редефинира својот наратив и став, тоа треба да го покаже со дела. Со институционална одговорност. Со откажување од етничката ароганција. Со почитување на македонскиот јазик, македонското знаме и македонскиот грб. Со прифаќање дека државата не е привремена коалициска конструкција, туку траен политички дом. Во спротивно, знамето ќе остане само сценографија. Убаво наместено пред камерите, корисно за дипломатските средби и погодно за испраќање пораки до Мицкоски, но без вистинска промена во политичката суштина.

Македонското знаме не му припаѓа ниту на Мицкоски, ниту на Ахмети, ниту на која било партија. Тоа им припаѓа на граѓаните и на државата. Затоа неговото присуство во кабинетот на човек што сака да биде државник не смее да се толкува како великодушен гест. Тоа е обврска на секој граѓанин на оваа држава.

А на прашањето зошто Али Ахмети по 24 години го поставил македонското знаме во својот кабинет, одговорот може да се даде со една единствена реченица:

Затоа што така мора да биде.

The post Ахмети и 24-годишниот срам: Знамето го постави затоа што мора appeared first on plusinfo.mk.

Поминаа четири години од денот кога на македонската јавност ѝ беше претставен Францускиот предлог како „единствена шанса“ за почеток на преговорите со Европската Унија. Тогаш се тврдеше дека со неговото прифаќање конечно ќе биде деблокиран европскиот пат на државата. Денес, четири години подоцна, време е без политички страсти да се постави едно едноставно прашање: дали Македонија навистина го доби ветеното или плати висока политичка и државна цена без соодветен резултат?

Најважните елементи на предлогот беа: уставни измени со внесување на Бугарите во Преамбулата на Уставот; спроведување на Договорот за пријателство од 2017 година и билатералните протоколи; следење на исполнувањето на овие обврски како дел од преговарачката рамка со ЕУ како и можност Бугарија и понатаму да влијае врз текот на пристапните преговори доколку оцени дека обврските не се исполнуваат.

Предлогот предизвика силна политичка и општествена поларизација во Македонија. Поддржувачите тврдеа дека тоа е единствениот начин да се деблокира европскиот пат, додека противниците сметаа дека со него билатералните историски и идентитетски прашања за првпат се вградени во преговарачката рамка на ЕУ, што создава опасен преседан. Во јули 2022 година се одржаа и масовни протести против неговото прифаќање.

Од денешна перспектива, резултатите од спроведување на предлогот остануваат предмет на сериозна дебата. Иако формално беа отворени пристапните преговори и беше завршен скринингот, суштинските преговори не продолжија бидејќи не се усвоени уставните измени што се предуслов за следната меѓувладина конференција. Во меѓувреме, Албанија продолжи самостојно на европскиот пат, додека Македонија остана во застој.

Што доби Македонија?

Објективно гледано, Македонија доби три работи. Прво, беше формално деблокирано бугарското вето и се одржа првата меѓувладина конференција со Европската Унија. Второ, беше завршен скрининг-процесот, кој претставува техничка подготовка за пристапните преговори. Трето, Европската Унија испрати политичка порака дека местото на Македонија останува во Унијата.

Но, ниту една од овие придобивки не значеше и реален напредок во преговарачкиот процес.

Кога денес ќе се направи биланс, станува јасно дека цената што Македонија ја прифати беше значително поголема од конкретните резултати. Главните негативности на Францускиот предлог за Македонија може да се сведат на неколку суштински политички, правни и идентитетски прашања:

Прво, билатералниот спор со Бугарија е внесен во европскиот пристапен процес. Наместо Македонија да напредува првенствено според Копенхашките критериуми — владеење на правото, демократија, економски реформи и функционални институции, нејзиниот напредок стана зависен и од исполнувањето на обврски поврзани со Договорот за добрососедство и двата билатерални протоколи со Бугарија. Со тоа, прашања од историјата, јазикот и идентитетот добија европска институционална тежина.

Второ, Бугарија доби трајна можност да го блокира процесот. Иако формално преговорите се водат со Европската Унија, за отворање и затворање на кластерите и поглавјата е потребна согласност од сите земји членки. Тоа значи дека Софија може во повеќе фази повторно да поставува услови или да оцени дека Македонија недоволно ги исполнува преземените обврски. Практично, ветото не беше целосно отстрането, туку беше претворено во механизам што може повторно да се активира.

Трето, уставните измени се поставени како услов пред вистинското отворање на преговарачките кластери. Македонија ја одржа првата меѓувладина конференција и го заврши скринингот во декември 2023 година, но не може да премине во следната фаза без внесување на Бугарите во Уставот. Така, политички чувствително внатрешно прашање стана надворешен услов за европски напредок.

Четврто, не постојат цврсти гаранции дека со уставните измени ќе завршат бугарските барања. Францускиот предлог не содржи механизам што би ја спречил Бугарија во иднина да отвора нови прашања, како толкувањето на заедничката историја, учебниците, историските личности, говорот на омраза или работата на историската комисија. Македонија треба да исполни конкретен услов, додека обврската дека потоа нема да има нови условувања не е еднакво конкретна.

Петто, создаден е преседан националниот идентитет на кандидатска држава да биде предмет на притисок во пристапниот процес. Европските интеграции треба да се засноваат врз реформи и усогласување со европското право, а не врз прифаќање на историски толкувања на соседна држава. Токму тука е најголемиот принципиелен проблем: Македонија е ставена во позиција постојано да докажува нешто што за другите народи и држави се смета за саморазбирливо како на пример сопствениот јазик, историја и национална посебност.

Шесто, македонскиот јазик не е целосно заштитен од бугарски еднострани толкувања. ЕУ го употребува македонскиот јазик без дополнителни квалификации во своите документи, што е позитивно. Но Бугарија приложи еднострана декларација со која го изнесува сопствениот став за потеклото на македонскиот јазик. Иако таа декларација формално не е став на ЕУ, фактот дека останува во официјалниот контекст на процесот создава простор прашањето повторно да се политизира.

Седмо, Македонија и Албанија беа раздвоени на европскиот пат. Двете држави ја одржаа првата меѓувладина конференција во јули 2022 година, но Албанија потоа продолжи со отворање на кластерите и поглавјата, додека Македонија остана блокирана поради уставните измени. Денес Албанија има отворено сите 33 преговарачки поглавја, додека Македонија сè уште нема започнато суштински преговори по кластерите.

Осмо, предлогот создаде длабока внатрешна политичка поделба. Наместо европската интеграција да биде обединувачки државен проект, таа се претвори во извор на недоверба, протести, меѓупартиски конфликти и сомневање дека државата повторно прифатила асиметричен договор под надворешен притисок.

Деветто, Македонија презеде обврски без јасен рок за членство. Државата треба да направи уставни и политички отстапки веднаш, додека ЕУ не гарантира датум за прием, автоматско отворање на кластерите или заштита од идни блокади. Оттука произлегува суштинската асиметрија: македонските обврски се конкретни и непосредни, а европската награда е условна и временски неопределена.

Десетто, со Францускиот предлог проблемот не беше решен, туку беше префрлен во самата преговарачка постапка. Формално беше отворен процесот, но суштински Македонија остана во чекалницата. Советот на ЕУ ја одобри преговарачката рамка на 18 јули 2022 година, а првата меѓувладина конференција се одржа на 19 јули, но по завршувањето на скринингот процесот повторно застана.

Најкратко кажано, Францускиот предлог не го укина бугарското условување, туку го европеизираше. Македонија доби формален почеток на преговорите, но за возврат прифати билатерални историски и идентитетски прашања да станат дел од процесот во кој Бугарија има можност да влијае врз секоја наредна фаза.

Четири години подоцна, веќе не е потребно да чекаме историјата да ја даде својата оценка. Резултатите се видливи: Македонија не ги започна суштинските преговори по кластери, беше раздвоена од Албанија, а бугарските барања од билатерален спор беа претворени во дел од европската преговарачка рамка. Наместо ветената деблокада, државата доби нов и долгорочен механизам на условување; наместо сигурен европски напредок, доби обврски без цврсти гаранции и без јасен рок за членство.

Затоа, врз основа на досегашните политички и правни последици, Францускиот предлог не може да се оцени како успешно компромисно решение за Македонија. Тој не го реши македонско-бугарскиот спор, туку го внесе во пристапниот процес и ѝ овозможи на Бугарија своите билатерални барања да ги поставува под европско знаме. Македонија, пак, ја плати политичката цена, а сè уште не го доби она што во јули 2022 година ѝ беше ветувано, реален, предвидлив и непречен почеток на преговорите за членство во Европската Унија.

The post ЧЕТИРИ ГОДИНИ ПОДОЦНА Што навистина ѝ донесе Францускиот предлог на Македонија? appeared first on plusinfo.mk.

Она што денес се случува во СДСМ не претставува вистинска идеолошка, програмска или политичка дебата за иднината на македонската левица. Не се судираат различни концепции за социјалната правда, работничките права, даночната политика, јавното здравство, образованието или заштитата на најсиромашните слоеви. Не се расправа ниту за причините поради кои партијата ја загуби поддршката од своето традиционално членство.

Се води персонална битка за тоа кој ќе управува со она што остана од СДСМ.

Едните се претставуваат како единствени легитимни чувари на партијата, другите како спасители кои треба да ја ослободат од актуелното раководство. Наместо аргументи, се слушаат обвинувања за предавства, фракции, паралелни структури и обиди за преземање на партијата. Самото раководство јавно зборува за „ЗНАМ 2.0“, за луѓе кои сакале да го урнат СДСМ и за дебати што требало да се водат единствено во партиските органи.

Тоа покажува дека спорот не е околу тоа што треба да биде СДСМ, туку околу тоа чиј треба да биде СДСМ.

Падот не започна со Филипче

Најголемата заблуда би била кризата да се сведе само на Венко Филипче или на непосредно претходниот претседател Димитар Ковачевски. Тие се повеќе последица отколку основна причина за пропаѓањето. Проблемот започна многу порано и тоа во моментот кога СДСМ престана да гради институционален механизам за избор и создавање лидери, а започна да произведува наследници зависни од своите претходници.

Заминувањето на Бранко Црвенковски не беше само крај на една лидерска етапа, туку го разоткри и основниот проблем на СДСМ: зад долгогодишната доминација на еден човек не беше изграден силен партиски систем, туку организација зависна од неговиот авторитет, неговата кадровска мрежа и неговиот начин на управување.

Неговите наследници не успеаја да создадат поинаков и посовремен идентитет, но ниту целосно да се ослободат од политичкото наследство што ја држеше партијата заробена во лидерскиот модел.

Следуваа периодите на Владо Бучковски и Радмила Шекеринска – бледи и недоволно харизматични лидери, кои не успеаја да ја консолидираат партијата, да ѝ дадат јасен политички правец и да ја вратат довербата кај избирачите. Во нивно време продолжија изборните порази, внатрешните поделби и организациското слабеење. Од 60 пратенички места освоени од коалицијата предводена од СДСМ во 2002 година, партијата падна на 32 места во 2006 година, а во 2008 година коалицијата освои само 27 пратеници.

По изборниот пораз во 2008 година и повлекувањето на Шекеринска, партијата кратко ја водеше Зоран Заев како привремен претседател, сè до враќањето на Бранко Црвенковски во 2009 година. Враќањето на Црвенковски донесе делумно изборно закрепнување и 42 пратеници во 2011 година, но не и трајно решавање на кризата.

Така СДСМ постепено стана партија што чека спасител наместо организација што создава политика, кадри и општествена визија.

Заев го воскресна СДСМ, но истовремено го зароби

Не може да се негира дека Зоран Заев го извлече СДСМ од една од неговите најтешки политички состојби. На изборите во 2016 година коалицијата предводена од СДСМ освои 49 пратеници наспроти 51 на ВМРО-ДПМНЕ, а во 2017 година Заев успеа да формира влада. Во 2020 година СДСМ повторно победи, овој пат со тесно мнозинство од 46 пратеници наспроти 44 на ВМРО-ДПМНЕ.

Кадровска провинцијализација на партијата и пад на критериумите

 Заев го врати СДСМ на власт, но немаше капацитет да го обнови како модерна социјалдемократска партија. Наместо силни институции, изгради систем концентриран околу сопствената личност, своите најблиски соработници, локални центри на влијание и кругови на политичка и деловна лојалност.

Во времето на Зоран Заев, СДСМ постепено го загуби својот поранешен урбан, интелектуален и граѓански профил. Партијата што со децении се претставуваше како носител на модернизацијата, образованието и европските вредности, сè повеќе се претвораше во мрежа на локални функционери, градоначалници, директори и партиски активисти чија главна препорака беше личната лојалност кон лидерот.

Под рурализација на партијата (или, поточно ,,кадровска провинцијализација“) не треба да се подразбира омаловажување на луѓето што живеат или потекнуваат од внатрешноста на Македонија. Местото на раѓање и живеење не е ниту политичка ниту професионална мана. Проблемот беше во тоа што локалната припадност, блискоста со струмичкиот центар на моќ и поврзаноста со одредени регионални и деловни кругови сè почесто стануваа поважни од стручноста, политичкиот интегритет, образованието и јавниот авторитет.

Наместо да создава силни национални кадри со сопствено мислење, СДСМ произведуваше функционери зависни од лидерот и од неговата политичка заштита. Луѓето со критички став, интелектуална автономија и подолга партиска биографија беа потиснувани или маргинализирани, додека напредуваа оние што покажуваа послушност и подготвеност без приговор да ги спроведуваат одлуките на тесниот партиски врв. Паралелно со тоа, беше маргинализирано и т.н скопско крило, кое во партијата се поврзуваше со Бранко Црвенковски, со што СДСМ дополнително го загуби својот урбан, интелектуален и кадровски центар на тежина.

Така партијата постепено го загуби контактот со академската јавност, професионалните слоеви, урбаната средна класа и традиционалните социјалдемократски гласачи. Од политичка организација со поширока општествена мисија, СДСМ сè повеќе стануваше клиентелистичка структура во која функцијата и пристапот до државните ресурси беа главниот механизам за одржување на партиската лојалност.

Рурализацијата, според тоа, не беше географски, туку политички и кадровски процес. Таа значеше напуштање на меритократските критериуми и замена на знаењето, компетентноста и идеолошката припадност со лична блискост, локални врски и безусловна послушност кон лидерот. Партијата престана да биде колективен политички субјект и сè повеќе стануваше продолжена рака на лидерот.

Но персонализацијата на СДСМ не заврши само со кадровската и организациската доминација на Заев. Таа постепено се пренесе и врз односот на власта кон судството, обвинителството и институциите што требаше да ја гонат високата корупција.

Уште на почетокот од неговиот премиерски мандат, Заев беше ослободен од обвинението во предметот „Поткуп“, во јавноста препознатлив по снимката и изразот „едно евро за мене, едно за Вицето“. Стануваше збор за обвинение дека, како градоначалник на Струмица, побарал 160.000 евра од бизнисмен за продажба на градежно земјиште. Судот оцени дека обвинителството не успеало да го докаже делото, а Апелациониот суд подоцна ја потврди ослободителната пресуда.

Правосилната пресуда мора да се почитува и не може без докази да се прогласи за незаконска. Но начинот на кој заврши предметот, особено издвојувањето на посебните истражни мерки од доказниот материјал, остави политички сомнеж кај дел од јавноста дека новиот премиер многу брзо добил институционално растоварување од најсериозното обвинение што го следеше неговиот политички подем.

Заев дојде на власт ветувајќи дека ќе го ослободи судството од партиските тефтерчиња и од директната контрола што ја симболизираа објавените разговори на Гордана Јанкулоска, Сашо Мијалков и Никола Груевски. Во времето на ВМРО-ДПМНЕ јавноста слушна како судии и обвинители се бројат, распоредуваат и договараат како партиски кадри. Тоа беше груб, нескриен и примитивен модел на политичко управување со правосудството.

Во времето на Заев, меѓутоа, не се создаде доволно убедување дека системот навистина бил ослободен. Напротив, кај значаен дел од јавноста се зацврсти чувството дека старото тефтерче било заменето со пософистициран модел: политичка координација, селективна активност на обвинителството и судството, одолжување на чувствителните предмети и сомнежи дека одредени постапки можат да бидат изложени на неформално политичко влијание.

Особено штетен беше впечатокот дека судските предмети, амнестиите и кривичната одговорност понекогаш стануваат дел од пошироки политички преговори. Амнестијата за дел од обвинетите за настаните од 27 април 2017 година беше донесена во периодот кога власта го обезбедуваше потребното парламентарно мнозинство за уставните измени. Заев тврдеше дека нема тајни договори и дека станува збор за помирување и остварување стратешки цели, но временската поврзаност меѓу политичката поддршка и амнестијата остави длабоко сомневање дека правдата може да биде предмет на политичко пазарење.

Потоа следуваше и аферата „Рекет“, која не само што го уништи Специјалното јавно обвинителство, туку ја разори и надежта дека новата власт навистина ќе воспостави независен и неселективен систем за гонење на високата корупција. Институцијата што требаше да биде симбол на правдата заврши во афера во која нејзината прва обвинителка беше осудена за злоупотреба на службената положба.

Така, моделот на отворена партиска контрола од времето на претходната власт не беше заменет со вистински независно правосудство. Наместо тоа, се создаде перцепција за систем во кој влијанието е помалку видливо, но политичката координација, селективноста и заднинските договори продолжуваат да ја определуваат судбината на чувствителните предмети.

Токму тоа беше една од најголемите морални загуби за СДСМ. Партијата дојде на власт врз ветувањето за „нема правда, нема мир“, а заврши со јавност која сè помалку веруваше дека правдата важи еднакво за сите. Наместо да го демонтира заробениот систем, Заев остави впечаток дека го приспособил кон потребите на сопствената власт.

Преспанскиот договор – надворешен успех со висока домашна цена

Преспанскиот договор беше клучната точка во која раководството на Заев направи огромна разлика меѓу своите меѓународни амбиции и расположението на голем дел од домашната јавност.

Договорот го отвори патот кон членството во НАТО и беше силно поддржан од западните партнери. Но начинот на кој беше спроведен создаде длабока политичка рана во македонското општество.

На референдумот од 30 септември 2018 година излегоа 666.344 граѓани, односно 36,89 проценти од запишаните избирачи. Од страна на ДИК тој беше прогласен за неуспешен. Иако референдумот беше консултативен, недостигот од потребната излезност претставуваше јасно предупредување дека процесот нема доволно широк домашен легитимитет.

Наместо да ја разбере пораката и да бара поширок национален консензус, власта продолжи со уставните измени преку парламентарни договори и обезбедување двотретинско мнозинство.

За меѓународните партнери тоа можеби беше исполнување на стратешката цел. За голем број македонски граѓани, меѓу кои и традиционални гласачи на СДСМ, тоа беше доживеано како пренебрегнување на нивната волја, национално понижување и доказ дека партиското раководство повеќе води сметка за надворешните очекувања отколку за сопственото избирачко тело.

Политичката сметка не пристигна веднаш. Во 2020 година СДСМ сè уште успеа тесно да победи. Но довербата веќе беше нагризана, а незадоволството само се акумулираше.

(В понеделник, 13 јули, втор дел од колумната)

The post СДСМ: Од државотворна партија до политичка урнатина – хроника на едно самоуништување (Прв дел) appeared first on plusinfo.mk.

Демократијата не завршува на државната граница. Таа не престанува да важи во моментот кога еден државјанин ќе замине на работа, студии или трајно ќе се насели во странство. Напротив, демократската држава има обврска да обезбеди секој нејзин државјанин да може реално, а не само формално, да го оствари своето избирачко право. Затоа расправата за гласањето на македонската дијаспора не смее да се сведе на дневнополитички пресметки и партиски калкулации. Таа е прашање на демократски принципи, уставна еднаквост и национална одговорност.

Во последните денови јавноста повторно е сведок на политичка полемика околу можноста за поедноставно гласање на македонските државјани кои живеат во странство. Повод е иницијативата на Владата за воведување современи форми на гласање, вклучително и електронско или гласање по пошта, со цел да се олесни остварувањето на избирачкото право на дијаспората. Наместо аргументирана расправа за тоа како ова право да се направи подостапно и побезбедно, дебатата повторно се претвори во меѓупартиска пресметка во која суштината останува во втор план.

Токму тука се поставува прашањето: дали навистина разговараме за заштита на изборниот процес или, всушност, разговараме за тоа кому му одговара, а кому не му одговара поголемата излезеност на македонските граѓани што живеат надвор од државата? Ако расправата се води исклучиво низ призмата на изборната математика, тогаш се губи од вид основниот демократски принцип дека избирачкото право е индивидуално уставно право на секој државјанин, а не привилегија што државата ја доделува според политичката корист што некој може да ја има од неговото остварување.

Затоа ова прашање не треба да се анализира од аспект на тоа која политичка партија ќе добие или ќе изгуби неколку илјади гласови повеќе. Вистинското прашање е дали Република Македонија сака да биде современа демократска држава која ќе ги охрабрува своите државјани да учествуваат во политичкиот живот, без оглед дали живеат во Скопје, Битола, Штип, Мелбурн, Торонто, Цирих или Њујорк. Демократијата не се мери според тоа колку е лесно да гласа мнозинството што живее дома, туку и според тоа колку државата вложува напор секој нејзин државјанин да може рамноправно да го оствари своето уставно право.

Избирачкото право не завршува на државната граница

Во секоја демократска држава избирачкото право претставува едно од темелните граѓански и политички слободи и права на граѓаните. Тоа не е награда што државата ја доделува, ниту привилегија што може да се условува со местото на живеење. Напротив, правото на глас произлегува од државјанството и претставува еден од основните облици преку кои граѓаните учествуваат во вршењето на власта. Доколку државата признава дека некое лице е нејзин државјанин, тогаш таа има и обврска да му овозможи реално да го оствари тоа право.

Денес не е доволно избирачкото право да постои само формално. Современите демократии прават јасна разлика меѓу формално и ефективно право на глас. Формално право постои кога законот му дозволува на граѓанинот да гласа. Но, ако за да го оствари тоа право мора да патува стотици или илјадници километри, да зема слободни денови од работа и да троши значителни финансиски средства, тогаш тоа право станува повеќе теоретско отколку практично.

Токму таква е реалноста за многу македонски државјани кои живеат во Австралија, Канада, Соединетите Американски Држави и други големи држави. За нив гласањето не е прашање на граѓанска должност, туку на сериозна финансиска и временска жртва. Во такви услови не може да се зборува за еднаква достапност на едно од основните демократски права.

Затоа, потребно е Република Македонија сериозно да размисли за воведување современи модели на гласање, меѓу кои и електронското гласање, како едно од најперспективните решенија за македонската дијаспора. Секако, тоа мора да биде проследено со највисоки стандарди на безбедност, заштита на личните податоци и сигурна идентификација на избирачите. Целта не е да се замени традиционалниот начин на гласање, туку да се обезбеди секој македонски државјанин, без оглед дали живее во Скопје, Мелбурн, Торонто или Цирих, да има еднаква можност да го оствари своето уставно право.

Во време кога дигиталните технологии се составен дел од секојдневниот живот, а преку нив граѓаните користат банкарски, здравствени и бројни други јавни услуги, сосема е оправдано да се отвори сериозна стручна и јавна дебата и за нивна примена во изборниот процес.

Демократијата одамна го нашла одговорот

Аргументот дека електронското или поштенското гласање може да создаде ризик од злоупотреби не смее однапред да биде причина за отфрлање на секоја реформа. Напротив, искуството на бројни демократски држави покажува дека решенијата постојат доколку постои политичка волја и институционален капацитет тие да се спроведат.

Во многу европски и прекуокеански демократии одамна се применуваат различни модели на гласање за државјаните кои живеат надвор од својата татковина. Некои користат гласање по пошта, други овозможуваат предвремено гласање, а трети постепено воведуваат електронски системи со високи стандарди за идентификација и заштита на изборниот процес. Заедничката цел е една: државата да не ги оттурнува своите граѓани од демократскиот процес само затоа што живеат надвор од нејзините граници.

Компаративните искуства дополнително ја потврдуваат оваа тенденција. Германија им овозможува на своите државјани во странство да гласаат по пошта, Италија одамна воспостави посебен систем за гласање на својата бројна дијаспора, Франција комбинира различни модели на гласање за своите државјани во странство, додека Естонија стана светски пионер во воведувањето на интернет-гласањето на национално ниво. Секоја од овие држави избрала модел што одговара на нејзиниот правен и институционален систем, но сите тргнуваат од истата демократска премиса, државјанинот не смее да го изгуби своето избирачко право само затоа што живее надвор од границите на својата татковина.

Македонија нема потреба да измислува нов модел. Таа треба да ги анализира најдобрите меѓународни практики, да ги почитува препораките на релевантните меѓународни институции и да изгради систем што истовремено ќе гарантира безбедност, доверба и достапност. Прашањето не е дали постојат технички решенија, туку дали постои подготвеност тие да бидат применети.

Дијаспората не е банкомат, туку дел од нацијата

Македонската дијаспора не може да биде третирана како важна само тогаш кога испраќа дознаки, инвестира во татковината, купува недвижности, отвора компании или финансиски ги поддржува своите семејства. Таа претставува значаен дел од македонскиот национален потенцијал како човечки така и интелектуален, економски и културен.

Нашите иселеници се најдобри амбасадори на Македонија низ светот. Тие градат успешни професионални кариери, ја афирмираат македонската култура и традиција, создаваат деловни врски и најчесто се првиот мост преку кој многу странски инвеститори, деловни партнери и институции ја запознаваат Македонија. Во исто време, тие остануваат сопственици на имот, одржуваат семејни врски, вложуваат во своите родни места и ја следат политичката и општествената состојба во Македонија.

Токму затоа е контрадикторно државата постојано да ги повикува да инвестираат, да се вратат и да придонесат за економскиот и демографскиот развој, а истовремено да не покаже доволна подготвеност да им го олесни остварувањето на едно од нивните најосновни демократски права. Дијаспората не е извор само на девизни приливи; таа е составен дел од македонската нација и заслужува таков третман.

Стравот од злоупотреби не смее да биде изговор за ограничување на правата

Ниту еден изборен систем не е апсолутно имун на ризици. Но, демократските држави не ги ограничуваат основните права поради можноста од злоупотреба. Наместо тоа, тие воспоставуваат механизми што ќе обезбедат транспарентност, контрола и доверба во изборниот процес.

Доколку постојат оправдани дилеми околу електронското гласање, тие треба да бидат предмет на стручна, а не на политичка расправа. Решението може да биде комбинација од различни модели, како на пример гласање по пошта, електронско гласање, гласање во дипломатско-конзуларните претставништва или други проверени механизми. Но, ограничувањето на правото не смее да биде првиот избор на демократската политика.

Не станува збор за партиски интерес, туку за демократска зрелост

На крајот, ова прашање не треба да се сведува на проценки кој ќе добие, а кој ќе изгуби повеќе гласови. Таквиот пристап ја девалвира суштината на демократијата и ги претвора уставно загарантираните права во средство за дневнополитички пресметки.

Вистинското прашање е дали Република Македонија има институционална зрелост да им обезбеди на сите свои државјани еднаков пристап до избирачкото право, без оглед каде живеат. Државата што искрено сака да ја зачува врската со својата дијаспора мора да ја вклучува, а не да ја исклучува од демократските процеси. Зашто, демократијата не се мери само според тоа како ги третира граѓаните што живеат дома, туку и според тоа како се однесува кон оние што, иако далеку од татковината, никогаш не престанале да бидат нејзини граѓани.

И власта и опозицијата во Република Македонија треба да се согласат околу една едноставна вистина: демократијата не познава блиски и далечни граѓани. Таа познава само еднакви граѓани. Затоа, ако навистина сакаме посилна, пообединета и посовремена Македонија, мора да престанеме да ја гледаме дијаспората низ призмата на дневнополитичките калкулации и изборните математики, а да почнеме да ја третираме како нераскинлив дел од македонското демократско и национално ткиво. Само така ќе покажеме дека државата не завршува на своите граници, туку живее секаде каде што живее македонскиот граѓанин.

The post Правото на дијаспората да гласа не е партиско прашање, туку демократски принцип appeared first on plusinfo.mk.

Одлуката на Општина Тетово да воведе посебни термини за користење на Градскиот базен исклучиво за жени и девојки не е прашање што треба да се сведе на дневнополитичка полемика, ниту, пак, на дебата за нечии верски, културни или лични убедувања. Таквиот пристап би ја промашил суштината на проблемот. Прашањето што се отвора е многу подлабоко и има јасна уставноправна димензија.

Во оваа анализа намерно не навлегувам во верските, културните или политичките аспекти на оваа одлука. Не затоа што тие не постојат, туку затоа што не се предмет на уставноправната анализа. Секој граѓанин има право на своите уверувања, а институциите имаат обврска да создаваат услови тие да се почитуваат. Но, кога јавната власт таквите барања ги претвора во задолжителни правила за користење на јавен објект, прашањето престанува да биде политичко или културно и станува уставноправно.

Суштинското прашање е едноставно: дали орган на локалната самоуправа може, со организациска одлука, да воспостави различен режим на користење на јавна услуга врз основа на полот, доколку такво овластување не произлегува од важечкиот Устав и законите?

Во правната држава локалната самоуправа не е носител ниту на уставотворна, ниту на законодавна власт, туку своите надлежности ги врши во рамките утврдени со Уставот и законите. Таа има право да ги организира јавните служби што се во нејзина надлежност, но нема право, преку организациски акти, фактички да уредува прашања што по својата природа припаѓаат на законската материја. Дискреционото право не е право на создавање нови правила, туку право, во рамките на законот, да се избере најсоодветниот начин за негово спроведување. Организацијата на работењето не смее да прерасне во нормативно уредување на уставно загарантираните слободи и права.

Во конкретниот случај никој не го оспорува правото на Општина Тетово да го утврдува работното време на Градскиот базен, да го организира начинот на неговото функционирање или да донесува правила што обезбедуваат безбедно и ефикасно користење на објектот. Но, сосема друго прашање е дали, под превезот на организациска мерка, може да се воведе различен режим на користење на јавна услуга врз основа на полот, ако такво овластување не произлегува од важечкиот правен поредок.

Во уставната демократија администрацијата не смее да го заменува законодавецот. Законодавната власт ги утврдува правилата што важат за сите граѓани, а извршната и локалната власт се должни да ги спроведуваат. Кога со организациски акт фактички се воспоставуваат правила што непосредно влијаат врз начинот на остварување на уставно загарантираните слободи и права, оправдано се поставува прашањето дали јавната власт останала во рамките на својата надлежност или навлегла во сфера која Уставот и законите ја резервираат за законодавецот.

Уставот е јасен. Членот 8 го утврдува владеењето на правото како темелна вредност на уставниот поредок. Членот 9 гарантира дека граѓаните се еднакви во слободите и правата, независно од полот, и дека се еднакви пред Уставот и законите. Членот 51, пак, утврдува дека сите прописи и други акти мора да бидат во согласност со Уставот и законите. Тоа значи дека ниту еден акт на орган на локалната самоуправа не може, без јасно законско овластување, да воведува нови правила што непосредно влијаат врз начинот на остварување на уставно загарантираните слободи и права. Овие одредби не се декларативни, туку обврзувачки правила за сите носители на јавната власт, вклучително и за единиците на локалната самоуправа.

Оттука, одлуката на Општина Тетово не треба да се оценува според тоа дали е популарна или дали произлегла од барање на дел од граѓаните. Во уставната демократија, ниту добрата намера, ниту групната поддршка не можат да бидат замена за уставните и законските овластувања. Кога јавната власт донесува одлука што непосредно влијае врз начинот на користење на јавна услуга, таа мора да покаже дека постапува во рамките на својата надлежност, во согласност со Уставот, законите и темелните принципи на законитост, еднаквост и владеење на правото.

Во демократското уставно уредување повикувањето на јавниот интерес само по себе не претставува доволен правен аргумент. Секогаш кога јавната власт се повикува на јавниот интерес, таа има обврска да покаже дека мерката што ја презема има јасен уставен и законски основ, дека е легитимна, неопходна и пропорционална на целта што сака да ја постигне. Добрата намера не може да биде замена за законското овластување, исто како што барањето на една група граѓани не може само по себе да создаде нов правен режим за користење на јавна услуга.

Во оваа смисла, не е спорно дека законодавецот, доколку оцени дека постои легитимен јавен интерес и доколку ги почитува уставните гаранции и меѓународните стандарди за заштита на човековите права, може со закон да уреди одредени специфични режими на користење на јавните услуги. Тоа, меѓутоа, е прашање на законодавна политика и парламентарна постапка. Предмет на оваа анализа не е што законодавецот би можел да уреди во иднина, туку дали, според важечкиот уставен и законски поредок, орган на локалната самоуправа може самостојно, со организациска одлука, да воспостави таков режим.

Оттука, сосема легитимно се поставува едно пошироко уставноправно прашање: ако денес се прифати дека орган на јавната власт може, со организациска одлука, да воведе различен режим на користење на јавна услуга врз основа на полот, според кои уставноправни критериуми ќе се определуваат границите на таквото овластување? Ова не е споредба меѓу различни основи на дискриминација, ниту предвидување на можни идни ситуации. Ова е уставноправен тест за доследноста на принципот на еднаквост и за границите на организациските овластувања на јавната власт.

Во секоја уставна демократија постои јасна хиерархија на правните акти и надлежности. Уставот ги поставува темелните принципи, законите ги разработуваат слободите, правата и обврските, а подзаконските и организациските акти служат исклучиво за нивно спроведување. Кога организацискиот акт фактички почнува да уредува прашања што непосредно влијаат врз начинот на остварување на уставно загарантираните слободи и права, тогаш веќе не станува збор само за организација на јавната служба, туку за прашање од уставноправно значење.

Оваа анализа не е насочена против никого. Таа не ги оспорува ничии верски, културни или лични убедувања, ниту потребите што ги изразува дел од граѓаните. Нејзината цел е да потсети дека во уставната држава секоја јавна власт, без оглед на добрата намера, е ограничена со Уставот и законите. Затоа не се оспорува правото на која било група граѓани да бара одредени решенија, туку овластувањето на јавната власт, без јасен уставен и законски основ, тие барања да ги претвори во задолжителни правила за користење на јавна услуга.

Оттука, прашањето што го отвора одлуката на Општина Тетово не треба да добие политички, туку институционален одговор. Доколку постои сомнеж дека со конкретната организациска одлука се надминати уставните и законските овластувања на локалната самоуправа или е доведен во прашање уставниот принцип на еднаквост, тогаш надлежните институции имаат должност да ја дадат конечната правна оценка. Тоа не е само прашање на заштита на правата на граѓаните, туку и на зачувување на уставниот поредок и принципот на владеење на правото.

Правната држава не се мери според тоа колку лесно им излегува во пресрет на различните барања, туку според тоа колку доследно ги почитува Уставот и законите кога одлучува за слободите и правата на секој граѓанин.

The post Кога користењето на јавните установи се дели по пол appeared first on plusinfo.mk.