ДВА КАДРА ЗА ВЕЧНОСТА Како настанал портретот на Че Гевара што го освои светот

Сте го виделе на маици, на постери, на ѕидови и на протестни знамиња. Црната беретка, ѕвездата и погледот во далечината се препознаваат и без името под нив. А зад најпознатиот портрет на Че Гевара стои приказна за една трагедија, неколку секунди со фотоапаратот и фотографија за која уредниците првично не нашле место во весникот. Пред да тргне низ светот, таа висела на ѕидот во студиото на човекот што ја снимил.

Ернесто Гевара, познат како Че, бил аргентински лекар и марксистички револуционер, роден во 1928 година. Му се придружил на Фидел Кастро и станал еден од командантите на Кубанската револуција, која во 1959 година го соборила режимот на Фулгенсио Батиста. Во новата власт бил претседател на Националната банка и министер за индустрија, а потоа заминал да организира герилски движења во други земји. За приврзаниците останал симбол на борбата против неправдата и империјализмот; неговата биографија ја обележуваат и револуционерното насилство и погубувањата на противниците. Боливиската војска го заробила на 8 октомври 1967 година и го погубила следниот ден. Имал 39 години.

Портрет роден од трагедија

Приказната за фотографијата почнува на 4 март 1960 година, кога францускиот товарен брод „Ла Кубр”, натоварен со оружје и муниција од Белгија, експлодирал во пристаништето во Хавана. Загинале десетици луѓе, според дел од проценките околу сто, а многумина биле повредени. Кастро ги обвинил САД за саботажа, што Вашингтон го отфрлил. Следниот ден, на 5 март, во Хавана била одржана комеморација за жртвите. Таму настанал портретот што подоцна ќе го добие името „Guerrillero Heroico” — „Херојски герилец”.

Меѓу фотографите бил Алберто Дијас Гутиерес, познат како Алберто Корда, кој работел за весникот „Револусион”. Пред револуцијата снимал мода и реклами; сега пред неговиот објектив биле команданти, собири и новата кубанска власт. На трибината, покрај Кастро и Че, биле и француските интелектуалци Жан-Пол Сартр и Симон де Бовоар. Корда го следел настанот со фотоапарат „Лајка” и објектив од 90 милиметри. Никој не организирал посебно портретирање на Че.

Неколку секунди и два кадра

Во еден момент Че се појавил во предниот дел на трибината, доволно долго за Корда да го забележи неговиот израз. Фотографот подоцна раскажувал дека во лицето видел гнев и болка. Го подигнал апаратот и снимил два кадра, еден хоризонтален и еден вертикален. Потоа Че повторно се повлекол од видикот. На фотографијата имал 31 година: разбушавена коса под беретката, затворена уста и поглед насочен над луѓето пред него.

Првичниот кадар содржел повеќе од лицето што денес го познаваме. Лево се гледал профил на друг човек, а десно дел од палма. При изработката на фотографијата Корда ги отсекол тие делови и го издвоил Че. Така, од поширока снимка на комеморацијата добил тесен портрет, без околината што би го врзувала за конкретниот настан. Беретката, косата и лицето го исполнувале кадарот, тажниот собир од кој потекнувала фотографијата останал надвор од него.

Уредниците на „Револусион” не ја избрале фотографијата за тогашниот извештај. Предност добиле други снимки од настанот. Корда, сепак, ја зачувал, изработил примерок и го закачил во своето студио. Портретот бил објавен во весникот следната година, но неговата светска слава дошла многу подоцна. Во интервју за бразилскиот весник „Фоља де Сао Пауло” во 1994 година, фотографот едноставно го опишал својот прв избор: фотографијата му се допаѓала, па ја ставил во студиото.

Од подарок до светска икона

Во 1967 година во студиото дошол италијанскиот издавач Џанџакомо Фелтринели, барајќи фотографија од Че. Корда му го покажал портретот и му подарил примероци. По смртта на Гевара во Боливија, Фелтринели го распространил ликот преку постери, а фотографијата се појавила и на изданието на неговиот боливиски дневник. Корда подоцна раскажувал дека не добил пари од издавачот, но му признавал заслуга за ширењето на снимката. Подарокот од едно хаванско студио почнал да стигнува до собите и улиците на Европа.

За изгледот што најчесто го среќаваме на маиците заслужен е и ирскиот уметник Џим Фицпатрик. Во 1968 година тој создал графичка преработка на фотографијата, со силни контрасти и сведени црни, бели и црвени површини. Според Музејот на фотографијата на Ирска, го насочил погледот малку повеќе нагоре и ја издолжил косата, која тогаш била белег на бунтовност. Фицпатрик објаснува дека дозволувал слободно копирање на своите верзии за Че да не биде заборавен. Тоа помогнало ликот брзо да се рашири и меѓу противниците на војната во Виетнам.

Со годините, портретот стигнал и до купувачи кои малку знаеле за човекот на него. Во истото интервју од 1994 година Корда забележал дека млад човек може да носи маица со Че како да носи лик на Мики Маус. Фотографот прифаќал неговата снимка да се користи за ширење на револуционерните идеи, но се спротивставил кога била употребена во реклама за вотка. Во 2000 година повел постапка против агенциите зад рекламата; спорот завршил со вонсудска спогодба од 50.000 долари, кои ги наменил за кубанското здравство. Четири децении по двете притискања на копчето, Корда морал да го брани својот портрет од пазарот што го претворил во стока.