Посетата на Антонио Кошта – помеѓу исполнување на обврските и барањето гаранции

Посетата на претседателот на Европскиот совет Антонио Кошта треба да се анализира во поширокиот контекст на актуелните односи меѓу Европската Унија и Република Македонија, но и во контекст на состојбите на Западниот Балкан и предизвиците со кои се соочува политиката на проширување на Унијата.

Несомнено е дека Кошта и досега, а и денес, останува на ставот дека Македонија треба да ги исполни обврските што произлегуваат од преговарачката рамка усвоена во 2022 година. Тоа подразбира и внесување на Бугарите во Уставот како услов за формално продолжување на пристапниот процес. Не очекувам тој да се откаже од таа позиција, бидејќи тоа би значело доведување во прашање на веќе усвоени одлуки на Европскиот совет и на земјите членки.

Меѓутоа, политичката реалност денес не е иста како пред неколку години. Во меѓувреме се случија неколку важни процеси. Република Македонија продолжи со спроведување на реформите, доби позитивни оценки во одделни сегменти од европската агенда, обезбеди пристап до нови европски фондови и финансиски инструменти, а истовремено Европската Унија се соочува со нови геополитички предизвици кои ја прават политиката на проширување повторно актуелна.

Војната во Украина, засиленото руско влијание во одредени делови од Балканот, кинеското економско присуство и општата потреба за зацврстување на европската безбедносна архитектура го вратија Западен Балкан високо на агендата на Брисел. Во такви околности, прашањето за кредибилитетот на Европската Унија станува сè поважно. Не е случајно што сè почесто во европските кругови се слушаат оценки дека Унијата мора да покаже дека ги исполнува сопствените ветувања кон земјите кандидати.

Токму тука треба да се бара и значењето на средбата меѓу Кошта и Мицкоски. Владата во изминатиот период настојуваше дебатата да не се сведува само на прашањето дали ќе има уставни измени, туку да се отвори и прашањето за гаранциите. Од аспект на Владата, суштината не е само во исполнувањето на една обврска, туку во добивањето уверување дека по евентуалното исполнување на таа обврска нема да следуваат нови барања и нови блокади.

Тоа е прашање што има и внатрешно-политичка и европска димензија. Внатрешно, затоа што по Преспанскиот договор, промената на името, уставните измени и бројните отстапки направени во изминатите години, кај значителен дел од македонската јавност постои сомнеж дали секоја следна концесија навистина го приближува членството во Европската Унија. Европска димензија има затоа што секој нов услов што би се појавил по исполнувањето на договореното дополнително би го нарушил кредибилитетот на европската политика на проширување.

Од тие причини, денес можеби не е најважно прашањето дали Кошта ќе го повтори добро познатиот став за уставните измени. Тоа е речиси извесно. Поважно е дали во неговите пораки ќе има елементи што упатуваат на разбирање на македонските аргументи за потребата од поголема предвидливост на процесот и за потребата европските институции поактивно да гарантираат дека договореното ќе биде почитувано од сите страни.

Секако, треба да се биде реален. Европската Унија нема правен механизам со кој може однапред да гарантира како ќе се однесува која било земја членка во иднина. Ниту Кошта може самостојно да понуди таква гаранција. Но, ЕУ може политички да испрати порака дека нема простор за нови условувања надвор од договорената рамка, може поактивно да посредува во евентуалните спорови и може појасно да го дефинира патот што следува по исполнувањето на преземените обврски.

Оттука, не очекувам посетата да донесе спектакуларен пресврт, нов договор или драматично поместување на позициите. Но, очекувам таа да биде уште еден обид да се намали јазот меѓу две реалности: од една страна, инсистирањето на Европската Унија на исполнување на преземените обврски, и од друга страна, барањето на македонската Влада за политичка и институционална извесност дека процесот нема повторно да биде заложник на билатерални спорови.

Во суштина, клучната дилема повеќе не е дали Европската Унија сака уставни измени. Тоа е одамна позната позиција. Вистинската дилема е дали Европската Унија е подготвена да ја врати довербата во процесот на проширување и да покаже дека исполнувањето на договореното навистина води кон напредок, а не кон отворање на нов круг условувања. Токму низ таа призма треба да се чита и посетата на Антонио Кошта на Република Македонија.