ОКУПАЦИЈА, А НЕ „АДМИНИСТРИРАЊЕ“ Документ на Воено-историскиот архив од Софија ја открива вистината што се случило пред 85 години

Точно 85 години по кобниот април 1941-ва, еден документ на Воено-историскиот архив од Софија, јасно ја затвора дилемата што овие години ја наметнува Бугарија – како навистина да се именува влегувањето на бугарската војска во Македонија?

Архивскиот документ од Софија, кој експлицитно зборува за „окупирање на Македонија“, денес добива дополнителна тежина кога ќе се стави во контекст на историските факти и современите политички интерпретации.

Бугарите сами си ја напишале вистината

Документот е испратен од Министерството на војната до командата на Петтата армија, само неколку дена по влегувањето на бугарските трупи на територијата на тогашна Вардарска Македонија, што се случува во периодот од 18 до 20 април 1941 година. Временската рамка е важна – наредбата доаѓа веднаш по воспоставувањето на контролата, што покажува дека станува збор за систематско организирање на воената власт.

Клучната формулација – „да започне сосредоточението си за окупиране на Македония“ – е повеќе од јасна. Не станува збор за пропаганден говор или политичка декларација, туку за интерен воен документ со оперативна намена. Во него детално се разработуваат движењата на единиците, распоредот на полковите и воспоставувањето контрола врз комуникациските линии и клучните градови.

Наредбата предвидува конкретни маршрути на напредување – од Радомир преку Крива Паланка и Куманово до Скопје, како и кон Велес, Прилеп и Битола. Дополнително, се инсистира на обезбедување на железничките линии и поставување гарнизони, што е класичен модел на воена окупација, а не на привремено административно преземање.

Овој документ е особено значаен затоа што доаѓа од самата бугарска воена структура. Во современите политички и историски расправи, често се користи терминологијата „ослободување“, но ваквите примарни извори покажуваат како тогашните институции ја дефинирале сопствената улога на теренот.

Класичен модел на окупациска управа

Инаку, според податоците од историски извори, на 18 април 1941 година, со одобрение на врховната команда на Адолф Хитлер, единиците на Петтата бугарска армија, заедно со Шестата и Седмата пешадиска дивизија, ја започнуваат воената операција во Македонија. Неколку дена претходно, на 6 април, Германија и Италија го напаѓаат Кралството Југославија, кое капитулира за десетина дена. Бугарија формално не учествува во борбите, но по германската покана, добива дозвола да преземе контрола врз дел од територијата – односно Македонија.

Додека денес во дел од бугарската политичка и историска реторика се користи терминот „администрирање“, во самите документи од 1941 година се користи поимот „окупирање“. Тоа не е случајна формулација, туку службен јазик на воена команда.

Истовремено, фактите од теренот дополнително ја потврдуваат таа дефиниција. По влегувањето на бугарската војска, се воведува бугарско законодавство, се отвораат бугарски училишта, се обновуваат црковни структури и се воспоставува целосен административен систем – од судови до локална власт со кметови назначени од Софија. Тоа е класичен модел на окупациска управа.

Депортацијата на 7.000 Евреи сигурно не е „администрирање“

Но, сликата не е еднодимензионална. Истите извори бележат и дека во некои градови, како Струмица, при влегувањето на бугарските единици имало и масовни собири на населението, со различни пароли и очекувања. Тоа укажува на сложеноста на тогашниот момент – судир на пропаганда, надежи и реална воена контрола.

Најтешкиот дел од приказната следува подоцна. Во периодот на бугарската власт, се спроведуваат репресии, но и еден од најмрачните настани – депортацијата на македонските Евреи. Над 7.000 луѓе од Вардарска Македонија се испратени во логорот Треблинка, од каде никој не се враќа. Овој факт ја става окупацијата во поширокиот контекст на Втората светска војна и холокаустот.

Нема простор за еуфемизми

Затоа, кога денес се отвора дебатата дали станувало збор за „окупација“ или „администрирање“, прашањето не е само терминолошко. Архивските документи, како овој од Воено-историскиот архив од Софија, како и историските извори, зборуваат со јазикот на своето време – јазик во кој нема еуфемизми.

Осум и пол децении подоцна, останува дилемата: дали историјата ќе се чита преку оригиналните документи или ќе се прераскажува според потребите на сегашноста. Овој документ дава прилично недвосмислен одговор.