АНАЛИЗА • ШАНСА ЗА КРАЈ НА ВОЈНАТА ВО УКРАИНА? Зеленски, под притисок на САД, но и на Федоров, тргува со Донбас

Поенти

• Зеленски претходно тврдеше дека нема мандат да подарува украинска територија, но сега сака да преговара за Донбас – што се смени во меѓувреме?
• Украина „бавно, постепено губи”, предупредува конкурентот Федоров и на Зеленски му го трга килимот под нозе.
• Шефот на ЦИА во Москва за две важни теми, Украина и Иран. Не би било изненадување да се подготвува богат пакет за преговори.

Нешто повторно се движи на релацијата Вашингтон – Киев – Москва. Украинскиот претседател Володимир Зеленски откри дека со американски и европски претставници е составен документ од само една страница, со идеи за запирање на војната, кој треба да ѝ биде претставен на Москва. Во него се спомнуваат прекин на огнот, идната улога на ЕУ и НАТО и една особено чувствителна идеја – дел од Донбас да стане слободна економска зона под управа на трета страна. Во исто време, директорот на ЦИА Џон Ретклиф пристигна во Москва на ненајавени разговори со руски претставници, а поранешниот украински министер за одбрана Михајло Федоров предупреди дека Украина „постепено, бавно губи“ во војната. Три настани што не мора да бидат директно поврзани, но заедно покажуваат дека околу украинската војна повторно се бара излез.

Најголемата промена се забележува кај самиот Зеленски. Идејата за демилитаризирана слободна економска зона во Донбас е американска и се разгледува со месеци, но Киев досега беше многу претпазлив. Вашингтон предлага на спорната територија да нема ниту руска ниту украинска војска, а нејзиниот статус да биде решен преку посебен економски и административен режим. Проблемот е огромен: Русија контролира околу 90 отсто од Донбас, но не и целиот регион, а преостанатиот дел од Донецката област што го држи Украина содржи важни утврдени градови од нејзиниот одбранбен појас. Зеленски претходно тврдеше дека нема мандат едноставно да подарува украинска територија и дека промена на границите според Уставот бара изјаснување на граѓаните.

Статусот на Донбас е на масата за пазарење

Сега тонот е поинаков. Зеленски самиот потврдува дека американската идеја за слободна економска зона е внесена во документот што треба да стигне до Москва. „Главната точка“ е моделот за прекин на огнот, објасни тој, а вториот дел се однесува на американскиот предлог за економската зона. Третиот е за улогата на ЕУ и НАТО и за тоа што Украина е подготвена да направи за да се постигне договор. Зеленски внимателно нагласува дека тоа не се исклучиво украински предлози, туку идеи разработени со Американците и Европејците, делумно врз основа на претходните американско-руски разговори. Тоа не значи дека Украина се откажува од Донбас. Но значи нешто што до неодамна изгледаше многу потешко замисливо: статусот на Донбас е на масата за пазарење.

Вашингтон очигледно верува дека токму тука може да се бара компромис. За Владимир Путин, целосното освојување на Донбас е една од централните цели на војната. За Украина, пак, доброволното повлекување од преостанатиот дел на Донецката област би било и политички и воено исклучително болно. Таму живеат стотици илјади Украинци, а таму е и таканаречениот „појас на тврдини“, со кој украинската армија со години го забавува руското напредување. Американската конструкција практично се обидува да го прескокне нерешливото прашање „чија е територијата“ и да го замени со друго: кој ќе ја контролира и како ќе се управува со неа додека конечниот статус останува нерешен.

Федоров е кошмарот на Зеленски

Зеленски веќе нема политичка удобност каква што имаше во првите години од војната. Михајло Федоров, до неодамна негов близок сојузник и министер за одбрана, практично му го трга тепихот под нозе. Триесет и петгодишниот реформатор, чија смена во јули предизвика протести, прво побара избори уште за време на војната, а потоа за Ројтерс ја изговори реченицата што тешко може да се вклопи во официјалниот оптимизам на Киев: „Изгледа дека постепено, бавно губиме“. Според Федоров, Украина нема севкупна визија како да ја добие војната, институциите ги разјадуваат корупцијата и клиентелизмот, а државата функционира со, како што проценува тој, само „5 отсто ефикасност“.

Федоров не бара Украина да му го предаде Донбас на Путин. Напротив, тврди дека војната сè уште може да се добие, со автономни дронови управувани со вештачка интелигенција, евтини ракети-пресретнувачи, украински балистички ракети и целосно поинаква организација на фронтот. Но, политичката последица од неговите настапи е друга. Поранешниот штитеник на Зеленски станува негов потенцијален конкурент и бара враќање на изборниот процес. Една неодамнешна анкета, според Ројтерс, покажала дека технолошки ориентираниот Федоров би го победил својот поранешен политички патрон во евентуален втор круг. Зеленски возврати дека избори среде војна би предизвикале „цунами“ и би ја поделиле Украина.

Тоа не значи дека претседателот утре ќе мора да распише избори. Воената состојба законски го оневозможува гласањето, милиони Украинци се во странство или се внатрешно раселени, стотици илјади се во униформа, а 57 отсто од испитаниците во анкетата на Киевскиот меѓународен институт за социологија од 5 август сакале избори дури по завршувањето на борбите. Сепак, политичкиот часовник почна да отчукува. Зеленски знае дека во еден момент ќе мора повторно да побара мандат од гласачите, а сега пред себе има поранешен сојузник кој јавно вели дека земјата ја губи војната и кој не ги исклучува сопствените политички амбиции. Тоа за Зеленски е сосема поинаква позиција од онаа на неприкосновен воен лидер од 2022 година.

И фактите за војната ја стеснуваат политичката маневарска зона. Русија и натаму полека напредува во Донбас и се обидува да навлезе подлабоко во украинскиот одбранбен појас. Украинските позиции имаат проблем со недостиг од мотивирана пешадија, а руските балистички ракети удираат по фабрики и магацини додека Киев има сè помалку пресретнувачи. Украина возвраќа со сè подлабоки напади со дронови и ракети врз руски рафинерии, воени фабрики и логистика и успева да предизвика сериозни проблеми во снабдувањето со гориво. Но, Федоров предупредува дека и оваа предност може да биде привремена ако Русија најде противмерки.

Кремљ има високо поставени цели, но и спремност за преговори

Москва засега не покажува дека е подготвена лесно да ја прифати американската формула. Кремљ го доведе во прашање самиот концепт трета страна да управува со слободна економска зона во Донбас, бидејќи Русија формално ги прогласила Донецката, Луганската, Запорошката и Херсонската област за делови од Руската Федерација, иако не ги контролира целосно. Москва бара Киев да се повлече и од деловите на Донбас што сè уште ги држи.

Сепак, внимателните посматрачи забележаа една важна нијанса: заменик-министерот за надворешни работи Сергеј Рјабков минатата недела рече дека Русија е подготвена да слушне „разумни предлози и идеи“, доколку тие ги почитуваат целите поставени од Путин и „реалностите на теренот“. Со други зборови, Кремљ го одбива понудениот модел, но не вели дека нема за што да разговара.

Што барал шефот на ЦИА во Москва?

И токму во тој момент во Москва пристигна Џон Ретклиф. Посетата на директорот на ЦИА е спектакуларна веќе по својот ранг: тоа е првата позната посета на американски шеф на разузнавачката агенција на руската престолнина откако Вилијам Барнс разговараше со Путин во ноември 2021 година, само три месеци пред руската инвазија. ЦИА не соопшти со кого се сретнал Ретклиф, а Кремљ не откри за што се разговарало. Дополнителен интерес предизвикува информацијата дека Вашингтон однапред побарал од Украина да не изведува воздушни напади околу Москва, Санкт Петербург и делови од северна Русија во понеделник, вторник и во среда, бидејќи кон Москва ќе лета авион со висок американски функционер.

Би било неодговорно од тоа да се заклучи дека Ретклиф носел мировен план за Украина. САД во моментов имаат и друго важно прашање за разговор со Русија – Иран. Москва и Техеран имаат тесно воено, економско и политичко партнерство, а Вашингтон токму сега го засилува притисокот врз Иран. Можно е Ретклиф да разговарал за Украина, можно е за Иран, за разузнавачки и за безбедносни прашања, а можно е на масата да имало поширок пакет. Но кога шефот на ЦИА тајно патува во Москва, а Американците преземаат и специјални безбедносни мерки за неговото пристигнување, разумно е да се заклучи барем едно: Вашингтон и Москва имаат доволно важни работи за разговор за да отворат канал на највисоко разузнавачко ниво.

Почеток на крајот или можеби крај на почетокот на еден мировен процес? 

Зеленски, во меѓувреме, самиот постави временска рамка што можеби најдобро покажува колку се променила ситуацијата. Според него, вистинскиот прозорец за американско посредување се отвора од самитот на Г20 во САД во декември и трае до крајот на летото 2027 година, пред претседателската кампања за изборите во САД во 2028 година да почне да ја презема американската политичка агенда. Претходните американски преговори пропаднаа поради непомирливите позиции околу територијата, а вниманието на Вашингтон потоа се префрли и кон Иран.

Сега Донбас повторно се појавува како монета за дипломатско поткусурување, Федоров однатре ја разнишува самоувереноста на украинската власт, Русија верува дека времето работи за неа, а Вашингтон повторно разговара со сите. Тоа сè уште не е мировен договор, можеби не е ни почеток на еден. Но е доволно за прашањето што до неодамна звучеше прерано: дали конечно почнува вистинското пазарење за крај на војната?