🎥 ЈА СЛУШААТ МИЛИОНИ Виртуелна пејачка предизвикува дебата за музиката на иднината

 

Жената со маслинеста кожа и продорен поглед пее на груб романски јазик за животот на маргините на општеството. И милиони Романци ја слушаат. Видеата од Лолита Черчел на почетокот на 2026 година собраа милиони прегледи на социјалните медиуми во Романија. А жената дури и не постои, објавува Дојче Веле.

Лолита Черчел е создадена целосно виртуелно со помош на алатки за вештачка интелигенција. Нејзиното лице е генерирано од софтвер, нејзиниот глас е синтетички создаден, а музиката е компонирана од програма.

„Черчел“ значи „обетка“ на романски и е насловот на нејзината прва песна, која стана и нејзино презиме. Сè за Лолита е дизајнирано од романски графички уметник кој сака да остане анонимен и кој едноставно се нарекува себеси „Том“.
Том го опишува стилот на Лолита како „балкански трип-хоп“. Сепак, за многу романски слушатели, тој силно наликува на манеле, поп-фолк жанр со отомански влијанија, споредлив со турбо-фолкот од поранешна Југославија. Во Романија, жанрот често се поврзува со ромската заедница, но одамна стана дел од музичкиот мејнстрим.

На маргините на општеството

Том репувал во училишните денови, а подоцна студирал филмска режија, но без многу успех. Години подоцна, во библиотека, наишол на збирка песни од 1941 година насловена како „Kantițe ciganești“, што грубо се преведува како „Цигански песни“, од романскиот поет Мирон Раду Парасчивеску. Денес, терминот се смета за навредлив термин за ромската заедница и во голема мера е отфрлен од нивна страна. Книгата е објавена во време кога Ромите во Романија минувале низ една од најмрачните фази од нивната историја: депортации за време на Втората светска војна од страна на режимот во Букурешт, сојузник на нацистичка Германија, во кои загинале десетици илјади.

Парасивеску пишувал за Ромите со симпатија, но од надворешна перспектива, поетски, а не како хроничар на загрозена заедница. Овие текстови го инспирирале Том да се врати на музиката. Техничките можности го направиле останатото:

– Лолита се роди кога мојата љубопитност и достапните алатки достигнаа ниво на кое можев да направам глас како што сакам.

Том работел на ликот четири месеци. Тој вели дека Лолита била инспирирана од луѓе од несигурната класа на неговиот роден град во источна Романија, како и од јужната европска периферија. Том собирал инспирација за текстовите за време на вечерните прошетки со своето куче – „нефилтрирани, граматички несовршени, живи зборови“.

Од самиот почеток, вели Том, беше сосема јавно дека Лолита е производ на вештачка интелигенција. Сепак, тој нагласува дека не сакал да создаде ромски лик. Лолита е „едноставно жена од Балканот“. За многумина во ромската заедница, тоа не е важно.

„Ако изгледа како патка…“

Ромскиот активист Алекс Стан од Фондот за образование на Ромите препознава нешто познато – но и проблематично – во Лолита. Името, естетиката, музичкиот стил и референците на духовните практики што преовладуваат во ромската култура, според него, се комбинираат за да формираат јасен образец.

– Ако таа изгледа како патка и квака како патка, тогаш е патка – изјавил Стан за ДВ. Проектот, според него, е неправеден, бидејќи ниту ликот ниту неговиот творец не ги преживеале „екстремно сложените искуства на една Ромка“.

Младата ромска активистка Александра Фин од Клуж-Напока, исто така, јавно го критикуваше проектот уште на почетокот како „инструментализација на ромската култура“. Додека вистинските ромски уметници често се потценуваат, „виртуелизиран, расизиран и дехуманизиран ромски идентитет“ одеднаш постигнува успех. За Фин, тоа е горчлива иронија: „Разликата е расизмот“.

Создавачот на Лолита, Том, ги отфрла овие критики. Уметноста, вели тој, не мора да се базира на лично искуство. Во видео порака генерирана за ДВ, самата вештачка Лолита се брани: „Авторот не мора да биде убиец за да напише убедлив криминалистички роман; глув композитор може да создава симфонии“. Искуството е „една состојка, а не целиот рецепт“.

 

Ромска музика без ромски музичари?

За Алекс Стан, овој аргумент не е доволен. „Токму настапот во живо ја прави ромската музика посебна“, вели тој. „Тоа е сосема поинакво искуство од студиско снимање, а особено не од производ на вештачка интелигенција.“

Дополнително, има доволно вистински гласови кои сакаат да бидат слушнати: „Имаме многу ромски уметници кои сакаат да се наметнат.“

Проблемот, вели тој, е структурен: додека вештачката фигура може да стане вирална, многу вистински уметници остануваат невидливи. Тие се ограничени од бариерите на музичката индустрија. „Се создава впечаток дека постои платформа за ромска музика – но без Ромите.“

Како контрапример, Стан го наведува босанскиот музичар Горан Бреговиќ, кој постигна меѓународен успех со музика под влијание на ромската култура. Сепак, ова се случи по долгогодишна соработка со ромски музичари. Германскиот продуцент Стефан Хантл, познат во музичката индустрија првенствено под сценското име „Шантел“, исто така работеше со вистински музичари за неговиот балкански поп, вклучувајќи и некои од Романија. Том, од друга страна, го препушти процесот на алгоритмот, вели Алекс.

„Како вистински уметник, таа веројатно би пропаднала“

Романскиот музичар Кристијан Стефанеску, познат под сценското име „Електричен брат“, ја смета Лолита за поинтересна од многу од она што се слуша на комерцијалните радио станици. Сепак, тој прави една непријатна претпоставка: „Да беше вистинска пејачка со овој материјал, веројатно би била отфрлена. Бидејќи е различна. А индустријата не сака ништо друго.“

Том нема такви грижи. Во меѓувреме, тој продолжува да работи на светот на Лолита: визуелни концепти, нови ликови, можни соработки.

За луѓе како Том, вештачката интелигенција претставува демократизација на креативноста. За други, се чини, таа се заканува да стане инструмент за културна експлоатација, во која приказните на малцинствата се преземаат, преобликуваат и монетизираат без нивно вистинско учество.

Самата Лолита го сумира тоа, поетски или иронично, вака: „Ако ја слушате мојата музика и чувствувате нешто, не мислите на мене, туку на себе. Јас сум само изговор.“