ДАЛИ НАВИСТИНА СЕ БЛИЖИ КРАЈОТ НА ВОЈНАТА НА БЛИСКИОТ ИСТОК? Сите се уморни и секој сака да прогласи победа

Изјавите што последниве денови кружат во медиумите и на социјалните мрежи создаваат впечаток дека крајот на војната со Иран е на дофат. Доналд Трамп вели дека американската операција може да заврши за две до три недели и дека за тоа не е неопходен договор со Техеран. Бенјамин Нетанјаху, пак, тврди дека воените цели се постигнати „преку половина“ и дека Израел има капацитет да продолжи ако политичкото раководство така одлучи. Но, дали е сè така едноставно како што изгледа?

Кој е исцрпен – Иран или Израел?

Во релевантните меѓународни медиуми може да се види дека овие проценки не се темелат на формален мировен процес, туку на воена и политичка калкулација: САД и Израел веруваат дека успеале тешко да ги оштетат иранските капацитети, особено оние поврзани со ракетната и нуклеарната програма, па затоа се обидуваат да ја претворат таа воена предност во наратив за близок крај. Според Ројтерс, Трамп јавно кажал дека целта е Иран да биде толку ослабен што повеќе да не може да дојде до нуклеарно оружје, по што САД би се повлекле. Тоа е суштината на неговата теза: не „мир со договор“, туку „крај поради исцрпување на противникот“.

Токму тука е и првата голема слабост на овие изјави. Военото слабеење на Иран не е исто што и стабилен крај на војната. Израелскиот воен портпарол Надaв Шошани изјави дека Израел е подготвен да продолжи со напади „уште неколку недели“, што само по себе покажува дека во Ерусалим не се однесуваат како конфликтот веќе да е затворен. Ако навистина „веќе нема што да се напаѓа“, тогаш не би постоела ниту потреба однапред да се најавува можност за продолжување на операциите.

Нетанјаху, значи, не зборува како лидер што ја завршил војната, туку како лидер што смета дека е во фаза на напредок. Формулацијата „преку половина“ сугерира дека според израелската проценка останува уште значителен дел од задачата. Тоа е важна нијанса, бидејќи на социјалните мрежи таа порака често се претвора во поедноставено тврдење дека Иран е практично воено „испразнет“. Релевантните извештаи не одат толку далеку.

Уште поважно, Иран не ја потврдува американската верзија дека е подготвен на прекин на огнот под услови диктирани од Вашингтон. Ројтерс објави дека иранското Министерство за надворешни работи ја отфрлило како „лажна и неоснована“ изјавата на Трамп дека Техеран побарал примирје. И АП регистрира дека Иран директно ги негира таквите тврдења. Тоа значи дека едната страна веќе продава приказна за финиш, а другата страна формално не ја прифаќа таа слика.

Зошто тогаш нови американски трупи во заливот?

Има, секако, и аргументи што им даваат тежина на оптимистичките проценки. Марко Рубио изјави дека САД ја гледаат „целната линија“ на војната. Финансиските пазари, исто така, реагираа на надежите за деескалација: европските берзи пораснаа, а нафтата ослабе кога Трамп сигнализираше можен брз излез. Таквите реакции покажуваат дека дел од инвеститорите и дел од дипломатските кругови веруваат оти навистина се оформува некаква излезна рамка. Но, пазарите реагираат и на надеж, не само на факт.

Од друга страна, истите извори откриваат и многу посомнителна слика. АП пишува дека САД испраќаат дополнителни сили на Блискиот Исток, вклучително и носач на авиони, морнари и делови од 82-та воздушно-десантна дивизија. Таков потег тешко се вклопува во тезата дека конфликтот е пред затворање. Напротив, тоа значи дека Вашингтон се подготвува и за сценарио во кое Иран или неговите сојузници ќе продолжат со напади и ќе се обидат да ја подигнат цената на американскиот излез.

Американската јавност бара крај на војната

Скепсата ја засилуваат и реакциите од Европа. Според АП и Ројтерс, европските сојузници не покажуваат ентузијазам да ја следат американската линија. Трамп дури и јавно ги напаѓа затоа што не се вклучуваат, а спорот околу Ормускиот теснец и НАТО дополнително ја комплицира сликата. Кога најблиските западни партнери не ја делат истата самоувереност за брз крај, тоа е јасен сигнал дека во меѓународната арена не постои консензус оти исходот е веќе решен.

Реакциите на овие изјави затоа се мешавина од надеж и недоверба. Папата Лав XIV повика Трамп да најде „излезна рампа“ и да се дојде до деескалација пред Велигден, што е дипломатски начин да се каже дека светот гледа потреба од брз излез, но не верува дека тој автоматски ќе се случи. Во исто време, критичари во Британија и пошироко укажуваат дека проблемот не е само како почна војната, туку и тоа што нема јасен и општоприфатен план како да заврши.

И домашниот американски фактор силно влијае врз реториката за „финиш“. Анкетата на „Reuters/Ipsos“ покажа дека 66% од Американците сакаат брз крај на војната дури и ако не се постигнат сите цели, а 60% не ги одобруваат ударите врз Иран. Тоа објаснува зошто Трамп има силен политички мотив да зборува за краток рок, за завршница и за враќање дома. Таквите пораки не се само воено-политичка проценка, туку и одговор на домашниот притисок поради цените на горивата, економијата и заморот од нова блискоисточна војна.

Што се однесува до формулациите дека Иран е „вратен во камено доба“ или дека „веќе нема што да се напаѓа“, тука мора да се биде многу внимателен. Релевантните извори јасно потврдуваат дека Трамп зборува за тешко ослабување на Иран и за брз можен крај, а Нетанјаху за напредок „преку половина“. На социјалните мрежи и во дел од таблоидите се радикализираат пораките што во повнимателните извештаи сепск звучат поинаку.

Како и да е, проценката дека се ближи крајот на војната е делумно основана. САД и Израел очигледно бараат излезна стратегија и веруваат дека му нанеле сериозен удар на Иран. Но, треба да се биде внимателен во предвидувањата, затоа што Иран јавно не ја прифаќа американската верзија на условите за прекин, Израел остава отворена можност за нови недели напади, а меѓународната сцена реагира со претпазливост, а не со уверување дека мирот е на прагот. Можеби најточно би било да се каже дека сега се води битка за тоа кој прв ќе прогласи победа.