Цијанидот е отров по дефиниција
Рударството и металургијата спаѓаат во тешка и загадувачка индустрија. Сите приказни за „одржливо рударство“ се обичен оксиморон, невозможна работа. Ако, пак, го знаеш технолошкиот процес за ископ и преработка на металични минерални суровини и имаш минимум познавања од хемија, знаеш дека ЦИЈАНИДНИОТ РАСТВОР во кој се екстрахира ископаната руда е опасна смеша.
Недела дена помина откако Крива Река во општина Крива Паланка стана „ сребрена река“ од цијаниден раствор излеан од рудникот Тораница. Надлежните институции се однесуваат како да не се оттука, па се ценкаат дали цијанидите во водата биле повеќе или помалку, дали воопшто биле цијаниди, дали воопшто се штетни и слични недугавости.
Наместо ова фемкање, криење и подлажување, институциите, а пред се Државниот инспекторат за животна средина, мораа итно да излезат на терен, да ја утврдат состојбата и јавно да соопштат што утврдиле, колкава е штетата по живиот свет, каква е опасноста, кои се препораките за околните жители и КОИ се мерките преземени против загадувачот. Не само во вид на казна, што нема само да го „пецне“ како комарец, туку и како принуда за промена на технолошкиот процес во насока на гарантирање дека ќе се отстрани ризикот за повторување на катастрофата.
За почеток, ДА СЕ НАЛОЖИ примена на Директивата за индустриски емисии 2010/75/ЕУ, со поригорозни ограничувања за присуство на цијаниди во испусните води. Се разбира, ова важи само за оние 4 стари рудници за метали кои не се дел од забраната за употреба на цијаниди и сулфурна киселина. Измените на Законот за минерални суровини, што ги поднесов со поддршка на уште 10 колеги од различни партии и над 40 граѓански организации, беа донесени во 2019 и важат при евентуално издавање концесии на идни рудници, а, како и сите закони, не важат ретроактивно, за веќе отворени рудници. Истовремено, оваа забрана ги одбива оние компании, кои сакаат дебело да заработат на нашето здравје и уништена природа.
Рударството и металургијата спаѓаат во тешка и загадувачка индустрија. Сите приказни за „одржливо рударство“се обичен оксиморон, невозможна работа. Ако, пак, го знаеш технолошкиот процес за ископ и преработка на металични минерални суровини и имаш минимум познавања од хемија, знаеш дека ЦИЈАНИДНИОТ РАСТВОР во кој се екстрахира ископаната руда е опасна смеша. Не е препорачлив за капење, миење раце или, не дај Боже, пиење. Тешко на рибите и другите животинчиња во загадената река. Се сеќаваме на помори на риби од рудниците Саса во 2024, Бучим во 2014, Злетово… не е еднаш.
Ова не е прва хаварија на рудничко хидројаловиште во светот, ниту прва еколошка катастрофа со нивно излевање, поради пукање на браната. Хидројаловиштата претставуваат огромни езера со руднички токсичен течен отпад, кој останува по екстракција на метални соединенија од ископаната руда. Тие остануваат како закана и реална опасност за природата и живиот свет за навек на местото на напуштениот рудник. Според праксата, по околу 25-50 години работа на рудникот.
Според едно истражување на британски научници од 2023, објавено во журналот Science, загадувањето од рудници со металични минерални суровини им штети на дури 23 милиони луѓе во светот. Или поконкретно, изворите на загадување се 22.609 активни рудници и 159.735 напуштени рудници на метали. Според проценките на УНЕП – Програмата за животна средина на ОН, од 2.000 година се случиле над 3.500 урнувања на хидројаловишни брани во рудници со метали и предизвикале огромни еколошки штети. Најголеми такви катастрофи се случени во рудникот за железо во Бразил во 2015 и во рудникот за злато и сребро во Канада во 2014.
И затоа развиените и богати земји не практикуваат да си отвораат рудници за метали на свој терен, или барем не блиску до своите населени места. Иако тежат од руди на злато, сребро, литиум, бакар, олово, цинк и разни критични минерали, богатите милуваат да инвестираат во рудници во понеразвиени и посиромашни земји. Омилени им се Африка, Кавказ, а последниве децении и Балканот. Интересно е дека во декември 2023 донесоа заклучок за Актот за критични минерални суровини, според кој секоја земја на ЕУ ќе мора да обезбеди одредени високи проценти домашно учество: во ископување од рудници во ЕУ најмалку 10%, во преработка од фабрики во ЕУ најмалку 40%, во рециклирање најмалку 25% од потребите од металите, или севкупно најмногу 65% увоз од трети земји годишно. Сето ова поради зависноста од Кина за увоз на критични минерални суровини, која ја снабдува со речиси 90% од потребите. Големо прашање е КАКО Европските земји би го спровеле ова, имајќи ги предвид релативно ограничените територии, споредено со најголемите производители на метали, кои се земји со огромни територии, како Кина, Русија, САД, Канада, Австралија, Јужна Африка и др. За ова имам детално пишувано во друга прилика.