ВОЈНАТА И БЛОКАДАТА НА ОРМУЗ ДРАСТИЧНО ЌЕ ЈА ИЗМЕНAT ТРГОВИЈАТА СО НАФТА Иран игра на кинеската валута, дали ќе преживее петродоларот? 

Ормускиот теснец, тесен морски коридор меѓу Иран и Арапскиот Полуостров, повторно се најде во центарот на глобалната геополитика. Преку него минуваат околу една петтина од светските испораки на нафта и течен природен гас, што го прави еден од најкритичните енергетски „чокпоинти” на планетата. Секое ограничување на пловидбата низ оваа зона веднаш се чувствува на светските пазари преку скок на цените и нови инфлаторни притисоци.

Во актуелната криза, Иран повторно го користи Ормуз како инструмент за притисок. Техеран сигнализира дека има капацитет да го контролира или барем да го наруши протокот на танкери, а во некои случаи дури и селективно да дозволува или блокира минување. Тоа ја претвора морската теснина во силна геоекономска алатка, која може да се користи и како средство за преговарање со големите сили.

Во последните недели се појавија тврдења дека Иран размислува да го искористи влијанието врз Ормуз за да наметне нови услови во глобалната трговија со нафта, вклучително и можност нафтата да се плаќа во кинески јуани наместо во американски долари. Таквата теза брзо се прошири на социјалните мрежи и во некои аналитички кругови, бидејќи директно го доведува во прашање таканаречениот „петродоларски систем”.

Сепак, досегашните проверки на најрелевантните медиумски извори не потврдуваат дека Техеран официјално поставил таков формален услов. Постои силна геополитичка логика зад идејата, но засега таа останува повеќе аналитичка претпоставка отколку јасно објавена политика на иранските власти.

Концептот на петродоларот има корени во 1970-тите години, кога САД и Саудиска Арабија воспоставија систем во кој глобалната трговија со нафта во голема мера се одвиваше во долари. Тоа помогна американската валута да стане доминантна во меѓународните финансии и да создаде огромна побарувачка за доларот низ целиот свет.

Но, денес ситуацијата е многу покомплексна. Иако доларот и понатаму е главната валута во енергетската трговија, дел од трансакциите веќе се вршат и во други валути – евро, јуан или локални валути. Затоа идејата дека постои цврст, формален договор кој ја држи целата светска нафта исклучиво во долари е поедноставување на реалноста.

И покрај тоа, доларот и натаму има огромна структурна предност. Тој доминира во глобалните девизни резерви и во меѓународните плаќања. Дури и растечката улога на кинескиот јуан засега останува далеку зад американската валута, што значи дека евентуалната промена на системот би била долг и постепен процес.

Токму тука се вклучува кинескиот интерес. Кина веќе со години настојува да ја прошири употребата на јуанот во меѓународната трговија, особено во енергетскиот сектор. За Пекинг, секое слабеење на доларската доминација отвора простор за поголемо влијание на кинеската валута.

Во тој контекст важна е и стратешката врска меѓу Кина и Иран. Двете земји во 2021 година потпишаа 25-годишен договор за економска и енергетска соработка. Кина инвестира во иранската инфраструктура, додека Иран обезбедува нафта, често со значителен попуст.

Сепак, Кина има и силен мотив да избегне енергетски хаос. Таа е најголемиот светски увозник на нафта и силно зависи од стабилни испораки од Персискиот Залив. Затоа Пекинг би можел да поддржи постепено зголемување на трговијата во јуани, но не и долготрајна блокада на Ормуз која би предизвикала глобален енергетски шок.

Русија, пак, има поинаков интерес. Како голем извозник на енергенси, Москва би можела да профитира од повисоки цени на нафтата и од слабеењето на доларот. Во последните години Русија веќе ги прошири трансакциите во јуани, рубљи и други валути во трговијата со енергенси.

Но и за Москва постои ограничување. Доколку глобалниот енергетски систем стане премногу нестабилен, тоа би ја погодило побарувачката на големите азиски купувачи – токму пазарите на кои Русија се потпира по западните санкции.

Европа, од друга страна, гледа на кризата многу попрагматично. Главната грижа на европските влади е сигурноста на снабдувањето со енергија и стабилноста на цените. Наместо да учествува во валутна геополитика, ЕУ се обидува да спречи ескалација и да обезбеди непречено движење на танкерите.

Во рамките на земјите на БРИКС, пак, нема целосно единство околу прашањето на дедоларизацијата. Кина и Русија ја поддржуваат пошироката употреба на локални валути, но Индија е многу повнимателна и не сака да стане зависна од кинескиот јуан. Бразил и Јужна Африка исто така покажуваат резерви кон идејата за радикална замена на доларот.

Сето тоа укажува дека глобалниот енергетски систем веројатно ќе се движи кон постепена диверзификација на валутите, а не кон нагло уривање на доларската доминација. Ормускиот Теснец може да биде моќен инструмент на геополитички притисок, но сам по себе не може да ја смени архитектурата на светските финансии.

Најреалистичниот исход е сценарио во кое се развива паралелен систем: дел од енергетската трговија продолжува да се врши во долари, додека друг дел постепено се префрла во јуани и други валути. Ормуз, во тој случај, би бил не толку катализатор на револуција, колку забрзувач на процес кој веќе започнал.

Затоа кризата околу теснецот е важна не само како безбедносен проблем, туку и како тест за идниот облик на глобалната економија. Иран може да го користи Ормус како геоекономски прекинувач, Кина може да го искористи моментот за да го промовира јуанот, но крајниот исход ќе зависи од реакцијата на целата мрежа на светски енергетски играчи.