ПАРИ, ЗАКАНИ И ОРУЖЈЕ НА АРКТИКОТ Зошто Трамп го сака Гренланд?

Американскиот претседател Доналд Трамп разгледувал идеја на секој жител на Гренланд да му понуди по еден милион долари, како дел од план САД да воспостават контрола врз островот. Иако ваквата понуда досега не е официјално потврдена од Белата куќа, информацијата доаѓа во момент кога Трамп отворено тврди дека Гренланд е од „витално значење за американската национална безбедност“ и дека Вашингтон не ја исклучува ниту употребата на сила за да го обезбеди својот интерес во Арктикот.

Реакциите од Данска и од Европската Унија беа брзи и остри. Копенхаген порача дека Гренланд не е на продажба и дека за неговата иднина можат да одлучуваат исклучиво Гренланѓаните, во рамките на Кралството Данска. Европските лидери, пак, предупредија дека ваквата реторика од Вашингтон го доведува во прашање меѓународното право и може да отвори сериозна криза во НАТО, особено ако притисокот врз Данска прерасне од политички и економски во безбедносен.

Островот повторно во фокусот на светската политика

Идејата дека САД би можеле да воспостават контрола врз Гренланд повторно се врати во центарот на меѓународното внимание откако американскиот претседател Доналд Трамп во неколку јавни настапи и изјави ја отвори можноста островот да биде „анектиран“ од страна на Вашингтон. Трамп изјави дека Гренланд е од „клучно значење за националната безбедност на САД“ и дека Америка не може да си дозволи тој простор да биде „запоставен“ во услови на засилено руско и кинеско присуство во Арктикот.

Неговите најблиски соработници во администрацијата дополнително ја засилија пораката, нагласувајќи дека „сите опции се на маса“, при што формално се истакнува дека САД преферираат дипломатски и економски решенија. Во исто време, самата формулација – дека не се исклучува ни употреба на сила – предизвика сериозна вознемиреност во Европа и отвори прашања што одамна не биле актуелни во односите меѓу сојузниците.

Жесток европски и дански одговор

Данска реагираше брзо и остро. Премиерката Мете Фредериксен порача дека Гренланд не е на продажба и дека не постои правна, политичка или морална основа една земја да се заканува со анексија на територија која припаѓа на друго суверено кралство. Таа потенцираше дека Гренланд е составен дел од Кралството Данска и дека сите разговори за иднината на островот мора да се водат со самите Гренланѓани.

Слична порака стигна и од Брисел. Водечките институции на Европската Унија застанаа зад Данска, истакнувајќи дека прашањето не е само билатерално, туку и принципиелно – станува збор за почитување на меѓународното право, територијалниот интегритет и правото на самоопределување. Во европските кругови се оценува дека реториката на Трамп претставува опасен преседан, дури и ако зад неа засега не стои конкретен воен план.

Зошто е Гренланд толку важен?

Гренланд не е важен поради бројот на жители, туку поради географијата. Островот е најголемиот во светот, со површина поголема од повеќето европски држави заедно и се наоѓа на стратешки критична позиција меѓу Северна Америка и Европа. Тој е дел од т.н. GIUK-појас, коридор кој со децении има централна улога во следењето на подморничките движења во Северниот Атлантик.

На островот веќе постои американско воено присуство, преку базата Питуфик, поранешната Туле, која е клучна за системите за рано предупредување од балистички ракети и за вселенски надзор. Од перспектива на Вашингтон, контролата врз Гренланд значи дополнителна сигурност во одбранбената архитектура на Северна Америка, особено во време кога Арктикот станува ново поле на геополитичка конкуренција.

Ресурси, мраз и пари: економската димензија

Покрај безбедноста, Гренланд е привлечен и поради природните ресурси. Под мразот се наоѓаат значајни резерви на ретки руди и критични минерали, неопходни за батерии, електрични возила, воена технологија и зелена транзиција. Дел од американските аналитичари тврдат дека Гренланд може да биде клучен во намалувањето на зависноста од Кина, која доминира во глобалното производство на вакви суровини.

Сепак, независни експерти предупредуваат дека експлоатацијата на тие ресурси е далеку од едноставна. Климатските услови, недостатокот од инфраструктура и огромните трошоци значат дека станува збор за инвестиции со долг рок и неизвесен поврат. За Гренланд, пак, економската реалност е поинаква: островот и натаму во голема мера зависи од финансиската поддршка од Данска, која сочинува значаен дел од јавниот буџет.

Од колонија до самоуправа

Гренланд е поврзан со Данска уште од 18 век, кога дански мисионери и трговци воспоставиле трајно присуство на островот. Со текот на времето, островот минал низ различни статуси, од класична колонија до интегриран дел од данската држава. Формалната колонијална фаза завршува во средината на 20 век, кога Гренланд станува рамноправен дел од Данска.

Клучниот пресврт доаѓа со воведувањето самоуправа, најпрво во 1979 година, а потоа и со проширената автономија од 2009 година. Со тој акт, Гренланѓаните се признаени како посебен народ со право на самоопределување, вклучително и право на независност, ако за тоа се изјаснат. Тоа ја прави сегашната ситуација уште посложена, бидејќи секој обид за надворешен притисок директно ја допира внатрешната дебата за иднината на островот.

Што би значела воена интервенција?

Идејата за воено „освојување“ на Гренланд во пракса би била исклучително комплексна. Станува збор за огромна територија со сурови климатски услови, ограничени пристаништа и мал број населени центри. За долгорочно присуство би била потребна контрола на клучната инфраструктура, постојана логистика и значителни човечки ресурси.

Иако САД имаат технички капацитет за брзо распоредување сили, во јавноста нема индикации дека постои конкретен оперативен план. Повеќето воени аналитичари оценуваат дека реториката засега служи како средство за притисок и преговарање, а не како најава за непосредна интервенција.

НАТО под тест – конфликт меѓу сојузниците

Најчувствителното прашање се однесува на НАТО. Данска и САД се членки на Алијансата, што значи дека евентуален конфликт меѓу нив би ја довел во прашање самата суштина на колективната одбрана. Членот 5 од Повелбата предвидува заедничка реакција во случај на напад, но не е дизајниран за ситуации во кои агресорот и жртвата се дел од истиот сојуз.

Во такво сценарио, НАТО би се соочил со длабока политичка криза. Дел од аналитичарите предупредуваат дека тоа би ја ослабнало довербата во Алијансата и би испратило опасен сигнал кон Русија и Кина. Од друга страна, американската администрација инсистира дека останува целосно посветена на НАТО и дека прашањето за Гренланд не треба да се гледа како закана за солидарноста во Алијансата.

Како може да заврши кризата

Најреалистичките сценарија не вклучуваат војна на Гренланд. Многу поверојатно е кризата да се канализира преку дипломатски преговори, нови безбедносни договори или економски аранжмани што ќе го зголемат американското присуство без формална промена на суверенитетот. Можно е и зајакнување на улогата на Гренланд во тие разговори, што би ја намалило улогата на Копенхаген како единствен посредник.

Истовремено, кризата може да го забрза и внатрешниот процес во Гренланд, каде сѐ погласно се зборува за независност, но и за ризиците од нагло напуштање на данската поддршка. Во таа смисла, судбината на островот најверојатно нема да се реши со една изјава или еден потег, туку преку долг и неизвесен процес во кој ќе се судрат интересите на големите сили и волјата на малата, но стратешки клучна заедница.