Познатата полска пшисателка, Олга Токарчук, добитничка на Нобелова награда за литература во 2018 година, предизвика гнев откако откри дека користи вештачка интелигенција (АИ) за „проширување на своето креативно размислување“. Но, иако полската авторка изнесе уверувања дека ниту една од нејзините книги не е напишана од вештачка интелигенција, тоа не ја смири жолчната дебата околу нејзиното „признание“.

Дали на Олга Токарчук можеби треба да ѝ се одземе Нобеловата награда? Тоа беше една од реакциите на очигледно шокираните читатели и критичари, откако писателката на конференција во Познањ рече дека ја гледа технологијата на вештачката интелигенција како корисна алатка во нејзиното пишување. Токарчук е, всушност, само уште еден автор експониран во сè поинтензивната дебата за соодветноста да се користи вештачката интелигенција во уметничкото творештво.

Во Европа, во најширок контекст, проблематиката поврзана со влијанието на АИ врз литературата, како и етичките прашања околу генеративната вештачка интелигенција и заштитата на авторските дела од АИ модели, постојано добива нови димензии.

Во основа, фокусот врз централното прашање не е „дали АИ треба да постои“, туку дали АИ компаниите смеат да користат милиони книги за тренирање модели без дозвола, без надомест и без транспарентност? Голем број европски писателски организации активно работат со ова прашање.

Посебно се издвојуваат напорите и заложбите на Европскиот писателски совет (European Writers’ Council, EWC), со седиште во Брисел, како најголема европска федерација која ги штити професионалните интереси на авторите и книжевните преведувачи. Организацијата обединува повеќе од 250.000 писатели и преведувачи од 34 држави, а во нејзиниот состав членува и Друштвото на писателите на Македонија (ДПМ).

Во 2025 година Европскиот писателски совет усвои заедничка декларација против неовластеното користење книги за тренирање генеративни модели, при што се инсистира на три принципи: авторизација (дозвола од авторот), надомест (плаќање за користење) и транспарентност (објавување што е користено за тренирање). Во повеќе соопштенија на Советот директно се нагласува загриженоста дека модели како Чет ЏиПиТи (ChatGPT) и Клод (Claude) биле развивани врз огромни колекции книги преземени без согласност на авторите.

Прашањето всушност се изострува преку барањето АИ компаниите да објават листа на делата користени за тренирање. Поголем број писателски организации во европски земји тврдат дека денес авторите често не можат ни да дознаат дали нивните книги биле вклучени во датасети (dataset) за тренинг, преку пребарување, обработка, филтрирање или складирање на податоци. Затоа се бара воведување законска обврска за документација и за јавна транспарентност.

Особено е интересен и фактот дека некои писателски и издавачки организации не бараат забрана на АИ-книги, туку нивно јасно означување, така што, како законско решение се заговара книгите создадени со генеративна АИ да бидат така означени. АИ-генерираните текстови притоа да не се третираат автоматски како авторски дела во класична смисла, а со што на читателите би им се овозможува да знаат дали читаат човечки или машински создаден текст.

Сето тоа значајно ги заострува дилемите поради кои многумина автори се загрижени не само за копирање на конкретни реченици, туку и за можноста моделите да го имитираат нивниот книжевен стил. Внимание привлече истражување кое покажа дека специјално дообучени модели можат убедливо да имитираат стилови на познати автори. Тоа, се разбира, дополнително ја засили дебатата за тоа дали „авторскиот глас“ треба да добие посебна правна заштита.

Но, за волја на вистината, се чини дека повеќето европски писателски организации не се категорично против употребата на АИ како алатка. Тоа што најчесто се прифаќа е правописна корекција, преведувачка помош, истражување, како и организација и селекција на белешки. Од друга страна, она против што се реагира е кога генеративниот систем создава текстови што директно конкурираат на авторите и кога е трениран врз нивни дела без дозвола. Се реагира и кога не постои начин авторот да биде обештетен.

Во САД веќе постои ознака „Human Authored“, преку која авторите можат да потврдат дека делото е создадено од човек, а не од АИ. Таа иницијатива внимателно се следи и во европските книжевни кругови како можен модел за иднина.

Шведскиот сојуз на писатели, на пример, активно работи на обезбедување авторски права и заштита на делата на своите членови од неовластена обука за вештачка интелигенција и преводи генерирани од вештачка интелигенција. Таквите напори се всушност израз на силна поддршка на заложбите на Данската алијанса за права, која зазема цврст став за транспарентност и разумни услови за лиценцирање.

Во тек се и разговори со Шведското здружение на издавачи за задолжително етикетирање на книги преведени со вештачка интелигенција, за да се заштити квалитетот на преведувачката работа. Сојузот на пведските писатели, во чиј состав и литературните преведувачи се членови, неодамна достави анкета до своите членови, меѓу другото со прашања во колкав обем се користат АИ-алатките за превод на книги. Резултатите покажуваат дека нешто повеќе од педесет отсто од литературните преведувачи на еден или друг начин ги користат моделите на вештачката интелигенција.

Но, на ниво на творечка исклучителност и уникатност, сосема е разбирливо дека прашањето достигнува ново ниво кога за вештачката интелигенција зборува Олга Токарчук, моментно најголемата полска современа книжевна ѕвезда, чии книги се продадени во милиони примероци и се преведени на 40 јазици. Особено затоа што нејзините зборови се протолкувани како да значат дека таа би била отворена за романи генерирани од вештачка интелигенција и можеби дури дека наводно и ги напишала своите книги со помош на вештачка интелигенција.

Затоа, вреди да се слушне што навистина кажала Нобеловката, бидејќи тогаш станува јасно дека била погрешно протолкувана. Токарчук, впрочем, самата ги бранеше своите изјави за вештачката интелигенција на социјалните медиуми, објаснувајќи дека „забелешките дадени пред публика во живо на јавен настан можат да бидат погрешно разбрани“. Писателката негира дека ја напишала својата најнова книга, или која било претходна книга, со помош на вештачката интелигенција.

„Сепак“, вели таа, „јас ја користам вештачката интелигенција според истите принципи како и повеќето луѓе во светот – како алатка што овозможува побрзо документирање и проверка на фактите. А потоа дополнително ги проверувам информациите. Исто како што правев тоа со децении, читајќи книги и истражувајќи библиотеки и архиви“.

Вештачката интелигенција, очигледно, не може сега, ниту, пак, ќе може да биде отфрлена во иднина. Едновремено, во наш поблизок контекст, станува јасно дека европската книжевна сцена е неколку чекори понапред во институоналната дебата околу оваа серизона проблематика, во споредба со Македонија. Би било интересно да се погледне малку одблиску во колкав обем овие прашања го засегаат Друштвото на писателите на Македонија, и македонските издавачи, во заложбите за заштита на авторскиот труд и квалитетот на литературните преводи, кои, за жал, веројатно се често вештачки генерирани и се сомнително веродостојни.

Кога ќе купите некоја таква книга или учебник, склепан набрзина, не ви треба многу време за да се прашате за што всушност сте ги фрлиле парите.

The post Сенката на АИ паѓа и врз Нобеловците appeared first on plusinfo.mk.

Унгарскиот писател Ласло Краснахоркаи е добитник на Нобеловата награда за литература за 2025 година „за неговото силно и визионерско творештво кое, среде апокалиптичниот страв, ја потврдува силата на уметноста“, соопшти денеска Шведската академија.

Академијата го опиша Краснахоркаи како „голем епски писател во централноевропската традиција“ што се протега од Кафка до Томас Бернхард, и кој се карактеризира со „апсурдизам и гротескен ексцес“.

Дополнително, беше истакнато дека авторот има и „повеќе конци во својот лак“, свртувајќи се кон Истокот и усвојувајќи „поконтемплативен, фино калибриран тон“ во своите дела.

Романсиерот и сценарист Краснахоркаи е роден во 1954 година во малиот град Ѓула, во југоисточна Унгарија, близу границата со Романија.

Нобеловата награда за литература изнесува 11 милиони шведски круни (околу 1,16 милиони долари).

Минатата година наградата ја доби јужнокорејската писателка Хан Канг, а во 2023 година норвешкиот романсиер и драматург Јон Фосе. Во 2022 година лауреатка беше француската авторка Ани Ерно, наградена за своето автобиографско творештво.

The post ЛАСЛО КРАСНАХОРКАИ ДОБИ НОБЕЛОВА НАГРАДА ЗА ЛИТЕРАТУРА Академијата го опиша како „голем епски писател во централноевропската традиција“ appeared first on plusinfo.mk.

Едно од поновите појавувања на Дуа Липа во книжевен клуб не се случи во кафе-бар или во книжарница, туку во затвор, објави списанието „Пипл“.

Пејачката откри дека посетила женски затвор во Обединетото Кралство како гостинка на програмата „Букс анлокд“ (Books Unlocked) на Фондацијата „Букер прајз“.

– Имаше и една жена таму на која честопати мислам. Имаше околу 52 години, и рече: „О, да, можеби да почнев порано да читам книги, можеби немаше да сум тука бидејќи читањето навистина ме натера да ги разберам луѓето, човечноста и емоциите. Читањето те отвора кон светот. И го прави светот многу помал – сподели Липа.

Таа напомена дека книжевниот клуб во затворот ја дискутирал книгата „Shuggie Bain“, роман добитник на „Букер“ од Даглас Стјуарт, за момче кое расте со својата алкохоличарка мајка во социјално домување во Шкотска.

Пејачката го започна клубот во 2023 година. Секој месец избира нова книга за читање; книга што ја истакнува вербата на клубот дека литературата може „да претставува разновидни глобални гласови, раскажувајќи моќни приказни што опфаќаат фикција, мемоари и манифести“, според веб-страницата на платформата.

Липа продолжува да ја пренесува својата љубов кон читањето со месечните избори за нејзиниот книжевен клуб. Меѓу книгите што претходно ги препорачала се „Сто години самотија“ од Габриел Гарсија Маркес, „Половина од жолтото сонце“ од Чимаманда Нгози Адичи, „Just Kids“ од Пети Смит и „Pachinko“ од Мин Јин Ли.

The post ДУА ЛИПА ВО ЗАТВОР ВО БРИТАНИЈА Пејачката посети затворски книжевен клуб appeared first on plusinfo.mk.

Ова го кажа денеска претседателот на Друштво на писателите на Македонија (ДПМ), Живко Грозданоски, за време на комеморацијата за македонска писателка за возрасни и за деца Оливера Николова (1936-2024).

Грозданоски подвлече дека Оливера Николова ни остави огромно дело кое полека го освојува светот и сведочи за нас и за нашата култура.

– Самата Оливера во една прилика ќе рече „Во мојата интима, пишувањето за деца и пишувањето за возрасни се речиси една иста работа“. Фасцинира нејзиното благородно сфаќање и начинот на пишувањ“. Иако јас кратко ја познавав Оливера лично, видов колку е својствено за неа заедништвото, онаа љубов кон ближниот, а од тој порив за содругарство произлегува и нејзината грижа за другите. Оливера го има дарот да се слее со духот на светот во совремието и токму од таа слеаност, произлегува специфичната ангажираност во нејзините дела. Ангажираност во најубава и најненаметлива смисла на зборот – рече Грозданоски.

Тој додаде дека Оливера Николова ни е пред сѐ драга поради нејзиниот порив по едност и по повикот за заедништво.

– Тоа можеме да го видиме по нејзината непосредност во комуникацијата. Неискажливо ни е мила нејзината разоружувачка отвореност во нашите разговори. Стремежот на Оливера кон заедништво е особено видлив во нејзиниот последен роман „Песот со тажен поглед“. Оливера ќе ни недостасува, но се надевам не премногу. Оти со секое наше ново читање и истражување на нејзиното дело и преку пишувањето за неа, ние ќе бидеме со неа. И сега, кога беседиме, тоа за мене значи дека сакаме да кажеме „Оливера, со нас си. Со сѐ што имаш, течеш во нашата река љубов за тебе, а тоа го кажуваме со ова беседење“ – посочи Гроздановски.

Тој се осврна на интервјуто на Тамара Арсова со Оливера Николова, во кое Николова, зборувајќи за пишувањето, вели „Ако пишувам, тогаш сакам да кажам: ‘Луѓе, со вас сум, со сѐ што имам течам во вашата река, а тоа го докажувам со ова пишување’“.

Според Грозданоски, Оливера Николова е силен фактор, што ќе продолжи да го поткрепува нашето опстојување, како и опстојувањето на оние по нас.

– „Зоки Поки“ веќе ги освои Јапонија и Скандинавија и поголем дел од Европа, но интересно ќе биде да се следи патот по кој нејзините романи ќе бидат откривани и преведувани за да бидат силни амбасадори на нашето битисување и фактор за нашето опстојување како култура. Оливера Николова е само навидум во минатото. Таа всушност е силен фактор што ќе продолжи да го поткрепува нашето опстојување и на оние по нас – рече Грозданоски.

Македонската поетеса, книжевна теоретичарка, aкадемик Катица Ќулавкова, денеска на комеморацијата рече дека Оливера беше и остана да биде гатач на загадочните писмо и јазик на човечкото суштество.

– Оливера е читач на љубовта и на омразата, на доброто и на злото, испреплетени во неразмрсливи јазоли. Шеесет години живот целосно посветен на уметноста на јазикот, раскажувањето и книжевноста, исконската посветеност, ненаметлива, достоинствена, самосвесна. Од раскажувач и драматург на авантурите на детските сништа и мечти, Оливера стана раскажувач и романсиер кој ги промислува авантурите со женствен и феминистички предзнак на жената од нашите македонски балкански и европски простори, во минатото и денес. Тоа го направи во романите „Адамовото ребро“, „Куклите на Росица“… Таа раскажа на постмодерен начин приказни за хибридниот идентитет, карактеристичен за овие простори и за жал не само во минатото – рече Ќулавкова.

Како што посочи, во романот „Песот со тажен поглед“, Оливера долови еден друг вид трауматизирање на смислата на постоењето во Скопје, за време на балканските војни и на Првата светска војна.

– Таа покажа дека токму кога е загрозен човечкиот живот, се создаваат услови за појава на човештината, хуманоста и емпатијата во нивната суштествена форма. Во книгата раскази „Кадифената покривка“ таа повторно се враќа на темата на жената, но овој пат навлегувајќи во најмрачните предели на женската психа и кога е во улога на мајка, и кога е во улога на револуционер или бунтовник, и во улога на терорист и во улога на сопруга и љубовница. И во оваа книга, Оливера ја покажа својата раскажувачка генијалност и мајсторство на неповторлив начин – додаде Ќулавкова.

Оливера Николова е една од најплодните и најзначајни македонски писателки. Таа е родена во 1936 година, во Скопје. Учела во Струга и Велес, а завршила Филозофски факултет во Скопје. Работела како драматург на радио и телевизија. Таа е член на Друштвото на писателите на Македонија од 1963 година.

Попознати нејзини дела за деца се: „Зоки Поки“, „Земја во која не се стигнува“ (Награда на РТВ и Струшки вечери,1966), „Пријателите Бон и Бона“ (Награда на РТВ и Струшки вечери,1975), „Мојот звук“ (Награда ‘Младо поколење’,1978), „Девојките на Марко“, „Љубоболки“, „Шифри на каменот“, „Преминот не е осветлен“, „Светлосна година“ и други.

Нејзини дела за возрасни се: книгите раскази „Ден за летување и Лева комора“; комедијата „Сребреното јаболко“; книгата со драмски текстови под наслов „Сребреното јаболкo“. Романите: „Тесна врата“ (Награда „Стале Попов“,1983), „Домашни задачи“, „Тромбот“, (Награда „Стале Попов“ 1998, којашто ја вратила), „Адамовото ребро“ (Награда „Рациново признание“,2000), „Вежби за Ибн Пајко“, „Куклите на Росица“ (награда „Роман на годината“ на Утрински весник, за 2004 год.), „Белиот чад“, „Куќичка“ (2012, номинирана за наградата „Балканика“ 2011), „Кадифената покривка – новелети за жени убијки“ (добитник на наградата „Стале Попов“ за 2015 год.), „Пешаци по црни полиња“ и „Песот со тажен поглед“ (награда „Роман на годината“ за 2019 год.).

The post ЈА ДОПРЕ СРЖТА НА ТРАУМАТА ВО СКОПЈЕ ЗА ВРЕМЕ НА ПРВАТА СВЕТСКА ВОЈНА Се одржа комеморација на писателката Оливера Николова appeared first on plusinfo.mk.

Во литературата, описот е екстремно важен наративен облик, темел врз кој се гради целото четиво. Кога тој е премногу долг, читателот губи фокус и развива став дека читањето книги е здодевно хоби, а кога е премногу краток, приказната нема душа и е премногу шкрта. „Совршено“ долгиот опис, стилски соодветен за духот на приказната, му го дава срцето на делото. Во готската фикција, пак, описот е особено клучен за создавање атмосфера која го внесува читателот во мрачниот свет со фантазмагорски привиденија, вадејќи му ги потсвесните стравови на естетски „фин“ начин. Готската естетика дише низ описите, а пишувањето добар готски роман воопшто не е лесно, туку е сериозен потфат.

Писателката Сузана Камберова совршено го изведува тој потфат во нејзиниот роман „Страшни приказни“ (Арс Либрис, 2024), во кој описите толку спонтано се испреплетуваат со дејствијата и со дијалозите, што воопшто не се забележува кога завршуваат едните, а кога започнуваат другите. Приказната на ова четиво се одвива „Некаде на Алпите“ додека неколкумина, заробени во викендичка поради невреме, ја слушаат приказната на госпоѓа Илсе во која има уште приказни. Низ своите кошмарни визии кои не знае дали ја отсликуваат реалноста, или, пак, се халуцинации, протагонистката се развива низ конфликтот на нејзините дијаметрално спротивни особини, од едната страна срамежливоста и интровертноста, а од другата, љубопитноста и смелоста.

Камберова вешто игра со темпото на приказната, а читателот има време за оддишка додека траат описите, кои ја поставуваат сцената, додека веднаш потоа антиципира во дејствијата кои си поигруваат со темпото на неговото срцебиење. Хоророт е присутен во порите на четивото, но романтичен и стилизиран, без непотребен „гор“. Готскиот хорор има посебна елеганција, тој говори со јазикот на студените бои и на ледените места, проткаен со романса, истовремено навлегувајќи во естетиката на грдото која ја издига на повисоко ниво. Гротескноста станува возвишена, честопати како соодветен контраст на наивната младост и на убавината. Но, таквите „квазимодовски“ појави и чудовишта на Франкенштајн честопати отсликуваат и други аспекти на реалноста, поврзани со класните разлики и со други општествени динамики, особено бидејќи готската фикција е производ на духот на 19 век и на почетокот на 20 век, период проследен со војни, сиромаштија и со страдање. Камберова суптилно навлегува во општествените појави, упатувајќи социјална критика која е речиси незабележлива за невнимателниот читател.

Бизарното и изобличеното честопати е предмет на осуда бидејќи ни го поттикнува стравот од можноста сите да се претвориме во грдата верзија од себе. Честопати сме и привлечени кон грдото бидејќи можеби и ќе ни се допадне. Грдото е човечно, а не совршено. Во романот „Страшни приказни“, таа дилема е преточена низ контрасните чувства на протагнистката, од една страна кон грофот Ото фон Рајс, кој е инвалид од војната, а од друга страна, пак, кон Филип Ланг, убаво и шармантно момче кое студира филозофија. Но, Камберова вешто бега од клишето прикажувајќи ја протагонистката како реалистичен лик. Во еден миг, нејзините мисли се стилизирани и таа размислува „пристојно“, но повремено ѝ бега човечка мисла која говори на јазик што го разбираме и не е романтизирано претенциозен. Таа е лик со кој можеме да се поврземе.

Сепак, на најосновно ниво, и покрај сите нијанси на четивото кои поттикнуваат толкувања од разни перспективи, „Страшни приказни“ нуди ескапизам од здодевната стварност и нѐ враќа во детството кога зиме се собиравме кај некое дете дома, си раскажувавме страшни приказни и фантазиравме дека нашата сосетка е вештерка што прави магии, а ноќта потоа се будевме исплашени и ги теравме нашите родители да спијат со нас.

The post ГРДОТО Е СТРАШНО САМО КОГА СЕ ПЛАШИМЕ ОД СЕБЕ „Страшни приказни“ го претвора хоророт во префинета естетика appeared first on plusinfo.mk.

Со изложба на најубавите илустрации од книгите за деца во издание на „Арс Ламина” и два раскошни настани, кои се спој на литературата и музиката: поетско-музичката вечер „Никола Маџиров и пријателите” и концертот „Диши љубов” на составот „Шлиц”, предводен од Џијан Емин, заврши фестивалот „Видик”.

Првото издание на фестивалот за литература и општа култура, што е во организација на „Литература.мк”, од 16 мај до 16 јуни, на публиката ѝ понуди квалитетна фузија на литературата, музиката, театарот, дизајнот, илустрацијата и видеото, освежувајќи ја културната понуда во нашата метропола и истовремено давајќи значајна поддршка на авторите од сите области на културата.

Изминатиот месец, неколку илјади гости уживаа во дваесетина настани, кои се одржуваа во книжарниците на Литература.мк на улица Македонија, во Дајмонд, Ист гејт и  во Скопје сити мол. На програмата имаше промоции на книги за возрасни и за деца, музички настапи, театарски изведби, изложби на илустрации, проекции на документарци и мултимедијални презентации.

Изложбата на илустрации од книгите за деца со назив „Страници на фантазијата”, можеше да се погледне од 3 до 16 јуни, во Литература.мк во Ист гејт мол. На оваа изложба посетителите имаа можност да ги погледнат најубавите илустрации од книгите: „Си беше еднаш” (Наталија Лукомска), „Нови бајки од Македонија” (Орце Нинески), „Рокчето” (Анета Илиевска), „Девојче и мече”, „Девојчето и градот”, „Рекичето што сакаше да порасне” (Ване Костуранов), „Бајки од Македонија” (Катерина Николовска), „Мачката Мара шубара” (Иванка Ниба) и „Шила” (Калиопи Трпчева).

Во петокот (14 јуни), неповторливиот Џијан Емин, предводејќи го составот Шлиц (Schlitz), понуди сосема нов, автентичен и уникатен концепт, преку изведба на мешавина од арт рок и џез од мултимедијалниот проект „Диши љубов”, по текст на Тина Иванова и сценско-музичкиот перформанс „Улица” создаден на текст од Славко Јаневски.

„Диши љубов” пее за љубовта, за Скопје, зборува за две суштински појави без кои човекот не би можел да опстои – воздухот и љубовта. Музиката и лириката ја поседуваат онаа скопска, носталгична звучна естетика и влече корени од музиката од осумдесеттите и особено од музиката од деведесеттите години на минатиот век создавана во САД и Велика Британија. Настапија: Џијан Емин (гитара и вокал), Драган Гиновски-Гино (гитара), Георги Шарески (гитара), Дарко Мучев-Мучо (бас-гитара) и Гоце Стевковски (тапани).

Претходната вечер (13 јуни), во преполната книжарница Литература.мк, во Дајмонд мол, се одржа емотивно поетско-музичко враќање на Никола Маџиров дома со големата книга „Шестарот на времето”. По светскиот успех, многуте признанија и настапи на најголемите поетски фестивали, соработка со познати интернационални музичари и уметници, врвниот македонски поет Никола Маџиров се „врати дома”. Настанот почна со проекција на документарец со видеоснимки од настапи на Маџиров на повеќе поетски фестивали, како и од изведба на музичари, кои свират композиции инспирирани од стиховите на нашиот поет.

Во продолжение, уредничката Оливера Ќорвезироска ја претстави книгата „Шестарот на времето”, по што следуваше кулминацијата на вечерта – поетското читање проследено со џез-музика.

Стихови од Маџиров интерпретираа 20-тина познати имиња од повеќе области на културата, негови соработници и пријатели: поетот Ѓоко Здравески, пејачката Добрила Грашеска, актерката Симона Димковска, писателката Николина Андова Шопова, актерката Александра Пешевска, теоретичарка на уметност и културна менаџерка Искра Гешоска, поетесата Ивана Јовановска, музичарката Зарина Првасевда, професорката Елизабета Шелева, писателот Александар Прокопиев, авторот Дарко Лешоски, амбасадорот на ЕУ – Дејвид Гир, актерот Ѓорѓи Јолевски, џез-музичарите Џон Илија Апелгрен и Гордан Спасовски (муз.), писателот Гоце Смилевски, младата авторка Ива Дамјановски, актерот Мартин Манев, младиот поет Јосип Коцев, Јасна Трпкова од групата „Mојра” и други. Тие беа придружувани од триото во состав: Никола Бочваров, Дамир Имери и Гоце Стевковски, кои свиреа во тон на поезијата на Маџиров. Во продолжение на вечерта, музичарите свиреа џез-стандарди, со визуелна поддршка на стиховите на поетот.

Видно трогнат и благодарен на почитта што му ја оддаде македонската културна фела, еден од најпознатите и најпреведуваните наши поети во светот, Маџиров, изјави дека со овој настан конечно се чувствува како да се враќа дома:

– Ви благодарам што ми дадовте дом. Благодарам за сите гласови што ги отелотворивте. Повеќегласовноста понекогаш ја чувствуваме како внатрешна неволја, но вие со вашите гласови ме вдомивте. Денеска се чувствувам како вратен дома, обединет со вас, со вашите гласови и вашето присуство. Благодарам што ме убедивте да се реализира оваа книга, на најубав можен начин – со љубов! Благодарност до уредничката Оливера Ќорвезироска, до авторката на поговорот Лидија Капушевска-Дракулевска и на издавачката куќа Арс Ламина. Зборот благодарам нека не исчезне, без оглед на тоа што толку многу се повторува, затоа ја избрав да ја прочитам песната „Дом” – рече Маџиров.

На 12 јуни беше одиграна комедијата „Торонто експрес”. Претставата, со Александар Микиќ во главната улога, е работена по мотивите од книгата „Торонто експрес (Тибам штркот)” на авторот Зоран Спасов-Ѕоф. Станува збор за „водич за идните печалбари и тазе имигранти” или литерарен прирачник за заминување, но и за враќање од Канада.

Првиот фестивалски ден на „Видик” почна со лирска фузија на поезијата и музиката: преку претставување на поемата „Коњски житија” од Зоран Анчевски, како и концерт на скопскиот состав „Акварела” (Aquarela). Во мај следуваа: концерт на „Парусион груп”, промоција на хибридно-инклузивната сликовница на кирилско писмо и на Брајова азбука „Шарени ириси”, со текст на Јована Матевска Атанасова и илустрации на Симонида Филипова Китановска. Претставување на збирката раскази „Атакама” од црногорскиот автор Никола Николиќ, тематскиот интерактивен настан за фанови, „Враќањето на Шерлок Холмс”, изведба на стендап-комичар Марјан Георгиевски на монодрамата „Железно небо”. Публиката уживаше и во настанот „Џез на кирилица” – во чест на Денот на сесловенските просветители со џез-состави „Мојра”, фанк вечерта со Џорџ Цветковски, концерт и работилница за деца со „Фамилија Металковци”, завршна изложба на „Порта Европа” и концертот на гитарскиот виртуоз Мухамед Ибрахими.

Во јуни, меѓу другите се одржаа и изведбата на монодрамата „Пингвинот”, промоција на серијалот сликовници од младата авторка Маја Мишевска, концерт на една од најстарите блуз-групи во нашата држава, „The Wild Bunch”, и проекција на документарец и настап на диџеј Дарко Марковски.

The post СПЕКТАКУЛАРЕН КРАЈ НА ФЕСТИВАЛОТ „ВИДИК“ Фузија на литературата и музиката appeared first on plusinfo.mk.

Проектот што доследно го реализира од 2014 година, се покажал како многу успешен, појаснува Олга Панкина, која има преведено и препеано на руски околу 300 македонски автори – поетски, прозни, драмски, критичко-есеистички творби презентирани во рамките на антологиски избори, панорами и одделни објави.

– Ми се појави идеја да ги презентирам во Русија редовно, системски, во рамки на еден литературен проект. Го насловив „Читај ја Македонија!” Под тоа мото одржав многу литературни настани – промоции, книжевни разговори, омажи и изложби на книги, претставувајќи ја современата македонска литература како богата и разнолика – жанровски, стилски, тематски, генерациски. Во изминатите 10 години jа претставив на разни терени и во разни градови – најмногу секако во Москва и на најблиското подрачjе Подмосковjе, но и во градовите Внуково, Зеленоград, Долгопрудниј, подалеку  во Твер, Санкт-Петербург, Пjатигорск, Ханти-Мансијск, како и на помали места, на пример во станицата „Новопесковска” на Краснодарската покраина – вели Панкина која е посветена на популаризација на македонската култура во Русија.

Низ цела година таа одржува литературни и културни настани, а оваа година, вели, му е посветена на академик Влада Урошевиќ по повод неговото прогласување за добитник на „Златен венец” на Струшките вечери на поезијата за 2023 година и 90-годишнината од неговото раѓање.

На настанот Олга Панкина го претстави Влада Урошевиќ како поет, прозен автор, критичар, есеист, антологичар и преведувач. Неговото богато творештвото, додава таа, им е познато на руските читатели благодарение на романите „Невестата на змеjот”, „Дива лига” и „Маџун”, а и на расказите „Сабја”, „Кукла”, „Вишнов ликер” и други.

Посебно во своето излагање таа се задржа на поетската збирка „Пејач во кулата” за која во 2017 година Влада Урошевиќ jа доби највисоката руска награда за поезија “Златен витез” и на поновата, насловена „Jужна sвезда”, која лани ја објави Центарот за книга „Рудомино”. Двете поетски книги се проследени со исклучителни колажи на авторот.

Олга Панкина го презентира и мартовскиот број на најреномираното руско списание „Иностранаја литература” чие мото е изреката “Запознај ги утрешните класици!” каде се објавени песни на Влада Урошевиќ во нејзин препев. Панкина напиша и кратка белешка за него како поет, изразувајќи надеж дека читателите и преку превод ќе jа почувствуваат убавината на поетскиот израз на овој голем македонски автор.

Таа најави дека во јунскиот број на „Иностранаја литература” ќе бидат претставени низа раскази на Влада Урошевиќ, а наесен исто така во нејзин превод ќе излезе од печат нова книга – избор раскази на Влада Урошевиќ. Таа го наслови „Дирижабл над поле со пченки”. Книгата, вели таа, ќе биде подарок на Влада Урошевиќ за роденденот, но пред сѐ на руските читатели кои високо го ценат неговото извонредно творештво.

Артисти на театарот „Город”, на литературна вечер посветена на академик Урошевиќ, рецитираа песни и извадоци од неговите романи на македонски и на руски јазик.

Присутните на настанот му ја испратија на Влада Урошевиќ видеоснимката со честитки за јубилејот, наведува Панкина.

The post РУСИТЕ САКААТ МАКЕДОНСКА КНИЖЕВНОСТ Се одржа литературна вечер посветена на пистателот Влада Урошевиќ appeared first on plusinfo.mk.

Уште помалку со бројот на населението или на читателите. Таа се мери само со високите мерила кои си ги поставуваат нејзините творци. Најнапред, кон себе самите и кон делото на тие од кои го учеле „занаетот на пишувањето”. Така германската литература, особено класичната, е незамислива без книгата на Јохан Петер Екерман, „Разговори со Гете” (1836).

Од тој миг овој тип на дело стана  белегот на секоја самосвесна литература. Македонската литература има дури две вакви дела, инспирирани токму од тој славен германски урнек: „Разговори со Конески” на Цане Андреевски (Култура, 1992) и „Рудните слоеви на сеќавањето. Разговори со Влада Урошевиќ” на Људмил Спасов (МАНУ, 2014)

Дури и моментит на восхитот на помладиот Екерман кон постариот Гете е  клучен и кај Андреевски и Спасов! Кога љубовта, восхитот и љубопитноста за биографијата и творештвото на постариот творец се преобразуваат во дело, со кое тој творец ќе го запознаат сите идни генерации, тогаш навистина Скопје станува македонски Вајмар. Во смислата на духовно жариште, какво што овој германски град  бил во времето кога таму живееле великаните Гете и Шилер.

Ова дело на Људмил Спасов е многу драгоцено, затоа што  е прилог кон паметењето на историското и културното време со кое се поклопува биографијата на Влада Урошевиќ. А бидејќи се работи  и за фамилијарната биографија, тој период е многу подолг од животот на само една личност. Така ова дело  станува и историско сведоштво. Зашто колективното паметење зависи од напорите на сите генерации да ги сочуваат сведоштвата. „Се забораваат личности, се забораваат дела, но потоа, кога ќе се сетам на она што сум го учел по историја на литературата и историја на уметноста, и кога ќе се сетам на сите оние нешта кои јас сум ги предавал, сфаќам дека тој континуитет мора да постои, па дури и кога се чини дека го нема, мора да се вложува напор тој да се осветли, да се фиксира, затоа што без тоа нема култура.

Културата е секогаш континуитет, истакнува Урошевиќ. Ова дело, но и тоа на  Андреевски, се примери за културата како континуитет.

Аурата на слободните духови

Разговорот започнува со длабоката мисла на Влада Урошевиќ дека „сите ние сме дојдени однекаде”. Во тоа прозвучува сознанието дека  „мапата” на неговата биографија е светот како место на средби на култури, јазици и човечки приказни. Така може да говори за потеклото само голем раскажувач и поет. Урошевиќ потекнува од светот  што е „создаден низ миграции, низ преселби, низ проникнувања на раси и на култури”. Патешествието на неговиот дедо по мајка  е најдобрата илустрација за мултиетничноста и мултикултурноста на регионот Македонија во минатото.

Затоа што растел во  атмосфера на отвореност за светот,  тој потцртува дека „приказната за некое автохтоно мононационално потекло” нему отсекогаш му звучела „наивно и крајно неуко.” Сите што го познаваат Влада Урошевиќ, знаат дека таму каде што е тој, таму е секогаш светот, зашто кога разговарате со него заборавате каде се наоѓате, а следејќи ја аурата што зрачи од неговата сестрано и суптилно обликувана личност, се‘ повеќе верувате дека неочекувано сте се нашле во една култна кафеана во Париз. И очекувате секој миг да влезе во неа Сартр или Кокто. Токму таа аура на слободните духови е суштината на културата.

Разликата на „скопските” разговори  кои во текот на една година (2012) Људмил Спасов ги водел со Влада Урошевиќ, од оние „вајмарските” на Екерман со Гете, е тоа што „скопскиве” се во еден голем дел и „потрага по детството” на соговорниците. Не зачудува зошто  неколку години потоа, во 2018, Урошевиќ го објави  романот „Маџун”, кој е неговото имагинарно враќање во „рајот на детството”. Детството на обајцата поминало во истиот простор. Во Дебар Маало и на Илинденска. Затоа во пасажите во кои Влада Урошевиќ раскажува за светот во кој бил дете во Дебар Маало провејува топлата Фелиниевска радост и тага. Описите на фамилијарната атмосфера будат Фелиниевски слики за блесокот на животот на младата граѓанска класа во предвоеното Скопје.

Ликовите за кои раскажува Урошевиќ како да скокнале пред нас од филмското платно на прочуениот „Амаркорд”. Целосно Фелиниевски  е ликот на дедото на Урошевиќ, кој трагал по научни објаснувања на натприродните појави, а на малечкиот внук му раскажувал за спиритизмот и за луѓето кои можеле да „левитираат“, да лебдат како птиците во воздухот. Затоа тој дедо е централната личност во „Маџун“, но, секако, и првиот поттик за безгранично слободниот дух на Урошевиќ во творечката фантазија. Неговото раскажување е навистина во Фелиниевски дух, зашто Влада Урошевиќ умее во две реченици да опише генијани ликови. Како тоа „опасно“ момче Боце, кое имало посебна аура за другите деца во улицата затоа што „мечките му ја изеле баба му“.

Разговори на „две деца“

Магијата на разговорите на Људмил Спасов и Влада Урошевиќ  за нивното скопско детство зрачи од фактот што обајцата возрасни не ја изгубиле „детскоста“. „Овде разговараат две деца“, ми рече Људмил за книгава, која тој во кусиот вовед ја нарекува „интелектуална авантура”, во која треба да дојдат до израз индивидуалноста на соговорниците. Тоа е многу успешно остварено и затоа што обајцата ја владеат уметноста на дијалогот.

Детскоста, пак, се пројавува во тоа што обајцата и како возрасни не ја изгубиле љубопитноста на детето. Таа е погледот на детето врз „малите нешта” во животот. Урошевиќ сведочи дека живее со годишните времиња, а ние, што го познаваме, веруваме во тоа. Тој живее  како јапонските калиграфи, задлабочувајќи се во најситните нешта, сѐ додека тие не станат слика и цртеж. Во разговорот е многу пријатна размената на мислења на соговорниците за нивната пленетост од старите предмети, старите книги, чудните реликти од минатото.

Обајцата откриваат дека се големи „собирачи на камења”. Го разбирам тој восхит за чудесните форми на обичните „необични” камења, затоа што и јас   ги влечкам со години со себе од сите патувања. Најубавите ги најдов во тосканската портокалова земја, а за еден дури сум обедена дека е артефакт изработен од раката на загадочните Етрурци. Ако не во реалноста, тогаш барем во мојата творечка перцепција.

Спонтаноста, живоста на разговорите сето време е носена од умешноста на Људмил Спасов, со многу силно чувство на мерка, да ги вгради во нив и своите доживувања од детството, своите слики за Скопје во минатото, своите сознанија за литературата или за јазикот воопшто. Јасно е дека разговараат двајца вљубеници во Скопје, но нивното Скопје не е „паланка на духот” дури и во времето кога во него немаше асфалтирани улици, па во лето врз градот лебдеше постојано еден жолтеникав облак. Ја паметам сеприсутната летна „прашина” во предземјотресното Скопје.Притоа и Влада и Људмил се изразито урбани  „духови”, љубопитни за тоа што го нудат европските културни центри.

На многу места Урошевиќ сведочи за своето особено  творечко кредо, а едно од најубавите  е оваа негова мисла: „не е работата само да се дојде до некаков вид поетски заклучок (…) туку е работата во тоа да се создаде едно „јазично парче“. Јас секогаш ја замислувам песната како нешто материјално. Неколку пати сум го кажал тоа дека сакам да напишам песна која би оставала впечаток како некакво малечко кутиче или како некаков убав предмет, како некаков нож или некој друг предмет убаво изработен.

Сакам да ја почувствувам цврстината на тој јазичен облик и во звукот, но и во свеста.“ Тоа што восхитува во овие разговори е фактот што  творечката биографија на Влада Урошевиќ е истовремено и приказ на тоа што го нарекуваме „македонска приказна”. Тој сведочи за почетоците на  македонската литература раскажувајќи за своето време во школото и на студиите во Скопје. Ги опишува првите средби со творците од постарата и оние од неговата генерација. Токму затоа ова четиво е многу значајно и за историјата на македонската литература и култура воопшто.

The post Разговори за литературата со Фелиниевски слики appeared first on plusinfo.mk.

Фосе е роден во 1959 година во норвешкиот град Хаугесунд, а во неговото детство преживеал сериозна несреќа поради која безмалку го изгубил животот. Ова искуство има оставено длабока трага во неговите дела.

Неговиот дебитантски роман „Црвено, Црно“, објавен во 1983 година, е напишан на ниноршки, еден од двата официјални јазични дијалекта на норвешкиот јазик. Ова претставува значајно дело поради неговата бунтовност и емотивна сировост, која ја обработува темата на самоубиство, која на повеќе начини се преплетува и во неговите подоцнежни дела.

Неговата прва драма „И никогаш нема да бидеме разделени“ била објавена и изведена во 1994 година, но пробивот како врвен драмски писател го доживеал во 1999 година, со продукцијата на неговата драма „Некој ќе дојде“, во која се обработуваат теми поврзани со исчекувањето и љубомората.

„Неговиот огромен опус напишан на ниноршки, кој се протега низ разни жанрови, е составен од богатство од драми, романи, поетски колекции, есеи, детски книги и преводи. Иако денеска тој е најпознат поради неговите драми кои се играат низ светот, тој исто така станува се` повеќе признат поради неговата проза“, наведува Нобеловиот комитет.

Делата на Фосе се преведени на повеќе од 40 различни јазици.

Покрај признанието Фосе ќе добие и парична награда од 11 милиони шведски круни (нешто помалку од милион евра) од наградниот фонд на Нобеловата награда.

The post ЈОН ФОСЕ Е ДОБИТНИК НА НОБЕЛОВАТА НАГРАДА ЗА ЛИТЕРАТУРА Преку своите иновативни драми му дава глас на неизреченото appeared first on plusinfo.mk.

Француската писателка Ани Ерно, позната по своите навидум едноставни новели пишувани врз основа на нејзините лични искуства со класните и половите поделби, ја доби годинешната Нобелова награда за литература.

Француската писателка, 82-годишната Ерно е наградена за „храброста и клиничката острина со која ги открива корените, отуѓувањата и колективните ограничувања на личната меморија“, соопшти жирито.

Во изјава за шведската телевизија веднаш по објавата, Ерно рече дека наградата е „многу голема чест“ и „голема одговорност“.

Нејзините повеќе од 20 книги, од кои повеќе се дел од училишните лектири во Франција со децении, нудат еден од најсуптилните, проникливи погледи во социјалниот живот на модерна Франција.

Кристалната проза на Ерно го отвори нејзиниот премин од девојка од работничка класа до книжевна елита, фрлајќи критички поглед врз општествените структури и нејзините сопствени комплицирани емоции.

„Во нејзините дела, Ерно постојано и од различни агли, го истражува животот одбележан со силни нееднаквости во однос на полот, јазикот и класата. Нејзината работа е бескомпромисна и напишана на обичен прочистен јазик. И кога таа со голема храброст и клиничка острина ја открива агонијата на искуството на класите, опишувајќи срам, понижување, љубомора или неможност да се види кои сте, таа постигна нешто восхитувачко и трајно“, соопшти Шведската академија.

Нобеловата награда се состои од медал и парична сума од 10 милиони шведски круни (околу 900.000 евра).

Ерно е 17-та жена која ја добива престижната награда од вкупно 119 нобелови лауреати од почетокот на доделувањето на наградата во 1901 година.

Во петок ќе биде прогласен добитникот на годинешната Награда за мир.

The post НОБЕЛОВА ЗА ЛИТЕРАТУРА ЗА АНИ ЕРНО Нејзини книги со децении се лектири во Франција appeared first on plusinfo.mk.