НАСА моментално се обидува да изврши една од најнеобичните вселенски мисии во својата историја – да спаси вселенски телескоп кој полека паѓа кон Земјата.

Опсерваторијата „Свифт Нил Герелс“ или скратено „Свифт“, е телескоп на НАСА лансиран во 2004 година, што требаше да работи само 2 години. Но, спротивно на очекувањата, телескопот повеќе од две децении продолжи успешно да ги лови некои од најмоќните експлозии во универзумот.

Телескопот ги надмина плановите

Проблемот е што „Свифт“ нема свој погонски систем со кој би можел да ја подигне својата орбита. Поради зголемената сончева активност, која во тековниот 11-годишен циклус го достигна својот врв во 2024 година, атмосферата се прошири повеќе од очекуваното. Ова го зголеми отпорот на воздухот што дејствува на „Свифт“, кој на почетокот на мисијата орбитираше на надморска височина од 600 километри, а сега е само 370 километри над површината на Земјата.

До крајот на октомври, може да падне на само 300 километри, што ќе го направи недостапен за леталото „Линк“.

„Невозможна мисија“

Затоа НАСА одлучи да ја лансира мисијата „Свифт Буст“. Планот е мало роботско вселенско летало наречено „Линк“, изградено од американската компанија „Каталист Спејс технолоџи“ од Флагстаф, Аризона, да лета кон „Свифт“, да го пронајде во орбитата, да му се приближи, да го зграби со три роботски раце и да го подигне на побезбедна височина. Сето ова треба да се направи со телескопот кој не е дизајниран да биде зграбчен во вселената.

– Искрено, морам да кажам: Никој не помислил дека ќе биде можно – изјави Шон Домагал-Голдман, директор на Одделот за астрофизика на НАСА за Space.com.

Зошто е важен „Свифт“?

„Свифт“ е важен затоа што брзо детектира ненадејни, кратки и исклучително моќни настани во универзумот, особено гама блесоци. Ова се кратки експлозии на гама-зраци, електромагнетно зрачење со највисоки фреквенции и енергии. Тие можат да траат од дел од секунда до неколку минути и се предизвикани, меѓу другото, од колапс на масивни ѕвезди или судир на неутронски ѕвезди.

„Свифт“ може брзо да реагира. Кога ќе открие експлозија на гама-зраци, може брзо да се сврти кон изворот и да ја набљудува експлозијата во неколку видови светлина: видлива, ултравиолетова, рендгенска и гама-зрачна. Затоа НАСА го опишува како телескоп за набљудување на „променливиот, високоенергетски универзум“.

С. Бредли Ченко, главен истражувач на „Свифт“ во Центарот за вселенски летови Годард на НАСА, рече дека телескопот открил повеќе од 2.000 гама-зрачни експлозии, од различни длабочини до работ на видливиот простор.

– „Свифт“ е дизајниран да ги проучува експлозите на гама-зраци, краткотрајни блесоци на високоенергетска светлина, кои за само неколку секунди ослободуваат повеќе енергија отколку што Сонцето ќе ослободи во целиот свој животен век – објасни Ченко.

Многу сателити го завршуваат својот работен век со паѓање во атмосферата и согорување таму. Но, „Свифт“ сè уште работи, сè уште обезбедува податоци и сè уште има можности кои не се лесно заменливи.

Домагал-Голдман вели дека тоа би било во ред за генеричко вселенско летало.

– Но, ова не е било какво вселенско летало. Ова е опсерваторија со уникатни можности за астрофизика – додаде тој.

Рекордна изградба

НАСА му додели на „Каталист Спејс“ договор од 30 милиони долари во септември 2025 година. Рокот беше исклучително краток. Компанијата имаше помалку од една година да дизајнира, изгради, тестира и да лансира вселенско летало кое ќе орбитира, ќе го фати и ќе го подигне стариот телескоп. Блогот на НАСА информира дека „Линк“ го завршил тестирањето на животната средина во Центарот за вселенски летови Годард на НАСА на почетокот на мај.

Директорот на мисијата „Свифт“, Џон Ван Ипол, вели дека „Свифт Буст“ е брза мисија со висок ризик и со висока награда.

– Телескопот веројатно повторно ќе влезе во атмосферата подоцна оваа година, ако не се обидеме да го подигнеме на поголема надморска височина – додаде тој.

Снимање со три краци

„Линк“ е роботско летало за сервисирање. Според Space.com, има три роботски раце, три главни потисоци „Хол“ и 16 помали потисоци за контрола на положбата.

Холовите погонски мотори се вид на електричен погон кој користи електрични и магнетни полиња за забрзување на јонизиран гас, обично ксенон, создавајќи слаб, но многу ефикасен погон погоден за прецизни маневри во вселената.

Лансирањето е наскоро

„Линк“ нема да полета од конвенционална лансирна рампа на земја. Ќе биде поставен на ракета Pegasus XL, носена од специјално модифициран авион L-1011 Stargazer. Леталото ја крева ракетата на надморска височина од околу 12 километри, потоа ја ослободува, и таа по неколку секунди слободен пад, го пали моторот и го носи товарот во орбитата. Овој метод на лансирање ги намалува потребите за гориво што ракетата мора да ги носи бидејќи не почнува од земјата, туку од надморска височина од околу 12 километри, од поретка атмосфера. Лансирањето е планирано за 27 јуни 2026 година, од атолот Кваџалеин во Република Маршалските Острови.

Ако сè оди добро, „Линк“ прво ќе помине неколку недели тестирајќи ги сопствените системи. Потоа постепено ќе се приближува кон телескопот во серија многу прецизни маневри. Во вселената, двете вселенски летала се движат со брзина од неколку километри во секунда, па дури и мала грешка може да резултира со судир.

Главниот истражувач на „Линк“ во „Каталист Спејс“ Киран Вилсон, вели дека „ќе има период на пуштање во употреба од неколку недели, по што ќе започне со маневри за да се приближи кон телескопот.

Не е изграден за да биде заробен

Најголемиот проблем е што „Свифт“ не е изграден за да биде заробен. Нема порт за приклучување како вселенските летала што се закотвуваат со Меѓународната вселенска станица. Затоа, „Линк“ ќе мора внимателно да го зграби стариот телескоп со роботски раце. Ова е ризично, меѓу другото, бидејќи „Свифт“ е во вселената повеќе од 21 година, а неговите надворешни заштитни материјали можеби станале кршливи со текот на времето.

Вилсон истакнува дека „сето ова е тешко и ризично“.

– Постојат многу вселенски летала кои имале многу подолги циклуси на развој и многу повеќе финансирање зад себе, а не успеале од обични причини – додаде тој.

Сонцето исто така работи против вселенското летало. Имено, евентуална силна сончева бура би можела дополнително да го забрза неговото опаѓање.

„Свифт“ работи со намалена активност

„Свифт“ е во режим на намалена научна активност од февруари. НАСА престана често да го насочува кон цели за да го намали атмосферското влечење и да го продолжи времето додека не се обидат да го подигнат. Сè уште може да детектира експлозии на гама-зраци, но вселенското летало повеќе не се врти рутински за да ги следи со други телескопи.

Ако „Линк“ е успешен, „Свифт“ би можел да добие барем уште неколку години работа, можеби дури 5.

Мисијата би можела да покаже дека сателитите кои не се изградени за сервисирање сè уште можат да се преместуваат и да се спасуваат, односно дека нивниот животен век може да се продолжи.

The post УНИКАТЕН ВСЕЛЕНСКИ ТЕЛЕСКОП ПАЃА КОН ЗЕМЈАТА Роботско летало ќе се обиде да го зграпчи и да го подигне appeared first on plusinfo.mk.