Црна Гора се подготвува за еден од најрадикалните зафати во пензиското финансирање во Европа – целосно укинување на придонесите за пензиско и инвалидско осигурување и преминување кон финансирање на пензиите од општите приходи на државата.

Владата предлага од јануари преостанатиот придонес за ПИО од 10 проценти да се намали на нула. Тоа е продолжение на програмата „Европа сега 2“, со која во октомври 2024 година придонесот што го плаќа работникот беше намален од 15 на 10 проценти, а придонесот на работодавачот од 5,5 проценти беше целосно укинат.

Сега придонесите не покриваат ни половина од сметката за пензиите

Практичната последица е едноставна: парите што сега од бруто-платата се одвојуваат за пензиско осигурување ќе останат во нето-платата, додека државата ќе мора пензиите да ги обезбедува од ДДВ, данокот на доход, данокот на добивка, акцизите и од другите буџетски приходи. Владата истовремено предлага значително зголемување на минималните плати – на 1.000 евра за најниските квалификации, 1.250 евра за работни места со средно образование и 1.400 евра за високо образование. Економската логика е поголемите плати и пониското оптоварување на трудот да ја зголемат формалната вработеност и потрошувачката, а со тоа и приходите од другите даноци.

Но, Црна Гора всушност веќе во голема мера ги плаќа пензиите од буџетот. Во 2025 година од пензиски придонеси биле собрани околу 353 милиони евра, а за пензии биле исплатени околу 796 милиони евра. Тоа значи дека придонесите покривале само 44,3 проценти од пензиските расходи, додека разликата од околу 443 милиони евра морала да се обезбеди од други приходи. Во првата половина на 2026 година од придонеси биле собрани околу 183 милиони евра, а за пензии биле потребни околу 411 милиони. Новата реформа, според тоа, не воведува буџетско финансирање од нула, туку го доведува до крај процесот во кој буџетот веќе го покрива поголемиот дел од пензиите.

Главната економска предност е силното намалување на даночното оптоварување на трудот. За иста бруто-плата работникот добива повисока нето-плата, а работодавачот нема дополнителен пензиски придонес. Тоа може да го намали мотивот дел од платата да се исплаќа „на рака“, да ја зголеми формалната вработеност и да ја подобри конкурентноста на економијата. Искуството од претходните реформи покажува силен раст на платите и регистрираната вработеност, иако ММФ предупредува дека силната домашна потрошувачка носи и ризици – поголем увоз, надворешен дефицит и инфлаторни притисоци.

А на другата страна на равенката?

Најголемиот ризик е на другата страна на равенката: трошокот за пензиите не исчезнува со исчезнувањето на придонесот. Пензиите ќе конкурираат за истиот буџетски денар со здравството, образованието, социјалната заштита, инфраструктурата и со отплатата на јавниот долг. Ако економијата расте, вработеноста се зголемува и државата собира повеќе ДДВ и други даноци, системот може да функционира. Во рецесија или при сериозен пад на туризмот, Црна Гора би можела истовремено да има помали даночни приходи и непроменета обврска за исплата на пензиите.

Колку може да биде голем тој ризик покажува една пресметка на ММФ која денес заслужува посебно внимание. Во анализата за Црна Гора од 2024 година, Фондот направил алтернативно сценарио, во кое се претпоставува целосно укинување на пензиските придонеси и исполнување на тогашното ветување за зголемување на минималната нето-плата. Според таа симулација, буџетскиот дефицит би скокнал на 10,7 проценти од БДП во 2025 година, а потоа би се зголемил на 13,3 проценти во 2029 година. Јавниот долг, кој во 2023 година изнесувал 61,5 проценти од БДП, во ова сценарио би достигнал 102,5 проценти во 2029 година.

Овие бројки, сепак, не смеат да се читаат како актуелна прогноза дека тоа сега ќе ѝ се случи на Црна Гора. Станува збор за стрес-сценарио на ММФ направено во 2024 година, со тогашни претпоставки и без сегашниот пакет компензациски даночни мерки. Но, пресметката ја покажува големината на фискалниот предизвик: ММФ тогаш проценил дека делумното или целосното укинување на пензиските придонеси може да одземе приходи до 7,5 проценти од БДП. Дури и зголемување на стапката на ДДВ за огромни шест процентни поени, пресметал Фондот, би донело дополнителни приходи од само околу 4 проценти од БДП. Затоа клучното прашање не е дали пензиите можат технички да се плаќаат од буџетот, туку дали државата може трајно да создава доволно други приходи без прекумерно задолжување или драстично зголемување на други даноци.

Примерите на Австралија и на Нов Зеланд

Моделот сепак не е без преседан. Најчистиот пример е Нов Зеланд. Таму нема класичен јавен пензиски систем финансиран со придонеси од плата. Државната New Zealand Superannuation е универзална пензија финансирана од општите даночни приходи, а правото главно зависи од возраста и исполнувањето на условите за престој, а не од тоа колку придонеси некој уплатил во текот на работниот век. ОЕЦД ги издвојува Нов Зеланд и Австралија како земји без класичен јавен пензиски систем со придонеси.

Австралискиот модел е поинаков. Државната Age Pension исто така се финансира од општите даночни приходи, а правото зависи и од приходот и од имотот. Но, паралелно постои задолжително приватно пензиско штедење – superannuation – во кое работодавачите уплаќаат средства на индивидуалните сметки на работниците. Затоа Австралија не е пример во кој целиот пензиски приход го обезбедува буџетот. Нов Зеланд е поблиску до идејата за даночно финансирана основна јавна пензија, но и таму постои доброволно приватно пензиско штедење.

Црногорскиот експеримент е уникатен

Црногорскиот експеримент поради тоа е невообичаен за Европа. Во многу европски држави буџетот веќе ја покрива разликата кога пензиските придонеси не се доволни, но целосното укинување на придонесите е сосема друга конструкција. Црна Гора фактички се обидува да го префрли даночниот товар од трудот кон потрошувачката, добивката и другите извори на буџетски приходи. Ако тоа донесе повеќе формални работни места, повисоки плати, поголема економска активност и поширока даночна база, дел од изгубените приходи може да се вратат по друг пат. Ако тоа не се случи во доволен обем, разликата ќе мора да се покрива со повисоки даноци, намалување на други расходи или со задолжување.

Токму затоа Црна Гора станува интересен европски тест за прашањето дали јавниот пензиски систем може да ја прекине директната врска со придонесите од платите, а сепак да остане долгорочно финансиски одржлив.

The post ЦРНА ГОРА ГИ УКИНУВА ПЕНЗИСКИТЕ ПРИДОНЕСИ Може ли пензиите да се плаќаат само од даноци? appeared first on plusinfo.mk.