Со голем професионален, но и личен интерес, го следев излагањето на претседателот на Фискалниот совет на Македонија, професор Абдулменаф Беџети, за состојбата во пензискиот систем и реформите што, според него, се неопходни. Од колегијален аспект, целосно можам да ја разберам неговата позиција: фискалните совети често се наоѓаат во незавидна улога да бидат носители на „лоши вести“, односно институции што мораат да предлагаат непопуларни, но понекогаш неизбежни реформи.

И самиот, како член на Фискалниот совет на Србија во изминатата деценија, повеќепати сум бил во слична ситуација, вклучително и кога морав јавно да се залагам за зголемување на старосната граница за пензионирање. Токму затоа знам колку ваквите препораки мора да бидат добро аргументирани. Кога од граѓаните се бараат дополнителни жртви, мојата практика отсекогаш била секоја пресметка да ја проверам трипати, за да бидам сигурен дека навистина не постои друго, помалку болно решение.

Токму тука го гледам проблемот со пораките што се слушнаа во Македонија. Излагањата на професор Беџети и колешката Петрески не ме уверија дека претходно биле исцрпени сите можни реформски опции, ниту дека на граѓаните им е понуден најмалку болниот пат. Наместо општи предупредувања дека „играњето со вториот столб може да биде опасно“, очекував многу поконкретен одговор на едно едноставно прашање: дали вториот пензиски столб во Македонија ги исполни очекувањата поради кои беше воведен пред дваесет години?

Одговорот на тоа прашање може да се даде со бројки.

Во официјалните документи на Светската банка и на македонската Влада од периодот кога реформата беше воведена во 2006 година, се очекуваше македонската економија долгорочно да расте со околу 3% годишно, додека вториот столб да остварува реални приноси од околу 5%. Токму оваа разлика требаше да биде еден од клучните економски аргументи во прилог на реформата: повисоките приноси требаше да обезбедат повисоки пензии во иднина.

Дваесет години подоцна, едниот дел од таа претпоставка се покажа како прилично точен. Реалниот БДП на Македонија растеше во просек за околу 2,7% годишно, односно многу блиску до тогашните очекувања.

Другиот дел не. Според официјалните податоци на МАПАС, реалната стапка на принос на вториот столб изнесувала само 2,14% годишно. Со други зборови, наместо да го надминува растот на македонската економија за околу два процентни поени годишно, вториот столб всушност заостанувал зад него.

Тоа не е мала разлика. За читателите кои не се занимаваат со економија и финансии, можеби наједноставно може да се објасни вака: еден процентен поен понизок годишен принос во текот на целиот работен век може да значи приближно 20% помала пензиска заштеда. Ако разликата меѓу планираниот и остварениот принос е речиси три процентни поени, тогаш станува збор за огромно отстапување од првичните очекувања.

Со други зборови, граѓаните на Македонија од вториот столб би можеле да добијат приближно половина од она што било проектирано кога реформата беше воведена. Уште поважно, ако приносите на вториот столб долгорочно се пониски од растот на БДП, тогаш сосема оправдано се поставува прашањето дали пензиите од таков систем воопшто ќе бидат повисоки од оние што граѓаните би ги добиле преку ПИОМ.

Ако одговорот е негативен, зарем не е логично реформата на пензискиот систем да почне токму од вториот столб, пред на граѓаните да им се зголемат придонесите и дополнително да им се помести старосната граница?

Македонија, притоа, не е никаков исклучок. Слични разочарувања од резултатите на вториот столб се забележани низ Источна Европа, додека Западна Европа ваков модел на втор столб никогаш не го ни воведе.

Затоа е особено интересна реакцијата на професор Беџети на полското искуство со реформата на вториот столб. Тој изјави дека полската реформа „се покажала како грешка“ и дека такво сценарио не треба да се препорачува.

Тоа е сериозно тврдење и токму затоа заслужува сериозно образложение. Врз основа на што полската реформа била грешка? По реформата спроведена во 2014 година, Полска продолжи редовно да исплаќа пензии, нејзината економија продолжи да расте со една од највисоките стапки во Европа, животниот стандард значително се приближи до најразвиените земји, а Варшавската берза остана најголема во Источна Европа. Ако постојат сериозни економски докази дека реформата била неуспешна, би било многу корисно јавноста да ги види.

За Македонија ова не е академска расправа. Примената на модел сличен на полскиот би можела да го намали буџетскиот дефицит за 2% од БДП и јавниот долг за околу 12% од БДП. Тоа би отворило значителен фискален простор за јавни инвестиции и економски раст, без веќе акумулираната приватна заштеда на граѓаните во вториот столб да се намали за ниту еден денар.

Ако претседателот на Фискалниот совет смета дека таков ефект е лош и дека за граѓаните е подобро да плаќаат повисоки пензиски придонеси и да се пензионираат подоцна, тогаш искрено би сакал да ја видам пресметката и аргументацијата што водат до таков заклучок.

Тоа не е реторичко прашање, туку професионален повик. Како некој што голем дел од својата професионална кариера ја посветил на анализа на пензиските системи во земјите од поранешна Југославија, почувствував обврска да се огласам, не само од стручни причини, туку и затоа што во Македонија живеат десетици мои блиски роднини и пријатели.

Затоа се надевам дека професор Беџети и колешката Петрески ќе го разберат овој текст токму онака како што е замислен: како повик за отворена, аргументирана и професионална полемика.

Ако нивните пресметки се подобри, треба јавно да ги претстават. Ако постојат силни аргументи против реформата на вториот столб, треба да ги изнесат со бројки. А ако такви аргументи нема, тогаш граѓаните на Македонија заслужуваат, пред нови даноци, повисоки придонеси и подоцнежно пензионирање, сериозно да се разгледаат и помалку болни алтернативи.

(Авторот е професор на Економскиот факултет во Белград)

The post Дали навистина се исцрпени сите можни реформски опции за пензискиот систем во Македонија? appeared first on plusinfo.mk.