Австрија денес претставува европски пример за тоа како хидроенергијата може да биде темел на одржливата енергетска стратегија. Речиси 60% од електричната енергија во земјата доаѓа од хидроцентрали, при што државата располага со околу 100 големи и илјадници мали постројки. Во комбинација со ветер, сонце и биомаса, обновливите извори покриваат над 83% од вкупното производство на електрична енергија.

Посебен акцент е ставен на малите хидроцентрали до 10MW, во кои редовно се инвестира и кои до 2030 година може да донесат дополнителни 6 до 8 TWh. Австрискиот модел покажува дека енергијата и екологијата можат да функционираат заедно – со модернизација на старите постројки, изградба на премини за риби и враќање на природната динамика на реките.

Во државата се применува и концептот на „виртуелни електрани“, каде повеќе мали извори се поврзуваат и заеднички тргуваат со енергија на пазарот, додека најголемиот оператор Вербунд произведува 90% од струјата од хидроцентрали и складишта на енергија.

Македонската слика

Во Македонија, малите хидроцентрали имаат значаен, но скромен удел. Во земјата постојат 124 мали хидроцентрали со вкупно 133 MW инсталиран капацитет, а во 2024 година тие произвеле 308 GWh електрична енергија.

Според податоците на РКЕ, вкупното производство во 2024 изнесувало 6.129 GWh, при што домашното производство покрило речиси 89% од потрошувачката. Од вкупната инсталирана моќност од 2.983,9 MW, обновливите извори учествуваат со 55,7% и дале над 41% од вкупното производство.

Особено е значаен податокот дека малите хидроцентрали имале фактор на искористеност од околу 26%, што е повеќе од двојно повисоко од фотоволтаиците, кои и покрај 848MW инсталирана моќност, во 2024 година произведоа 851 GWhсо искористеност од 11,5 %.

Потреба од стратегија

Иако Македонија го препознава моделот на „виртуелни производители“, со 15 регистрирани учесници до крајот на 2023 година, сè уште нема долгорочна визија за целосно искористување на хидропотенцијалот.

Австрија го гледа водениот ресурс како интегриран енергетски и еколошки капитал, додека во Македонија сè уште доминира пристапот преку концесии и субвенции. Неискористените можности претставуваат шанса – со соодветни политики и so модернизација, малите хидроцентрали може да станат двигател на енергетскаta отпорност и нa еколошката одржливост.

Извор: Журнал.мк

The post АВСТРИЈА ЈА ГРАДИ ЕНЕРГЕТСКАТА ИДНИНА СО ВОДА Македонија има потенцијал, но недостига визија appeared first on plusinfo.mk.

Малите хидроцентрали (МХЕ) се еден од најдискутираните, силно критикувани, но и најмалку разбраните извори на обновлива енергија. Постојано набљудувани низ црно-белата призма на добро и лошо, ја имаме ли реалната претстава за малите хидроцентрали?

Струјата од обновливи извори на енергија, меѓу кои и од малите хидроцентрали во Македонија е скап производ затоа што ова се извори на зелена енергија. Иако ова е „чиста“ струја од аспект на емисии на загадувачи на животната средина, мали хидроцентрали се мета на силни критики поради влијанието што може да го имаат врз биодиверзитетот во средините каде работат.

МХЕ низ „филтерот“ на бројките

Официјалните податоци од Регулаторната комисија за енергетика и МЕМО покажуваат дека во 2024 година над стотина мали хидроцентрали испорачале околу 180,7 GWh струја во системот. За таа услуга, како производители со повластени тарифи, наплатиле околу 906 милиони денари или околу 14,7 милиони евра. Ако се споредат просечните исплатени цени на производителите кои имаат повластени тарифи, се доаѓа до заклучокот дека најевтиниот киловат-час електрична енергија произведен од обновливи извори на енергија, е токму оној од малите хидроцентрали. Можеби тоа не е случај секоја година, но лани производството наспроти просечната исплатена цена изгледа вака:

МХЕ со 180,7 GWh исплатена просечна цена – 5,01 ден/kWh

Ветерните централи со 163,2 GWh – 5,48 ден/kWh

Фотоволтаичните централи за 16,8 GWh – 14,38 ден/kWh

Биогасните централи за 38,9 GWh – 11,08 ден/kWh.

Слична е состојбата и во 2023 година кога за еден киловат-час електрична енергија на малите хидроцентрали им е исплатена просечна годишна цена од 4,72 ден/kWh, на ветерните централи – 5,48 ден/kWh, на фотоволтаични централи – 14,32 ден/kWh и на биогасни централи – 10,58 ден/kWh.

Иако се мали и не се доминантна алка во миксот од производители МХЕ се важни затоа што даваат стабилно производство. Односно, можат да придонесат кога ветерниците и фотоволтаиците не можат да одговорат на потрошувачката. Во 2024 година, 55,72 одсто од вкупниот инсталиран капацитет во државата е од обновливи извори на енергија. Од нив уделот на хидроцентралите во инсталираната можност изнесува 24,13%.

Колку враќаат во државниот и општинските буџети?

Малите хидроцентрали плаќаат и концесии и надомест за концесии за користење на вода за производство на електрична енергија. И тоа, според Законот за водите концесискиот надоместок за користење вода за производство на електрична енергија се дели 50:50 меѓу државниот буџет и буџетот на општината на чија територија е концесијата. Висината на годишниот надоместок се пресметува како процент од просечната цена на произведената електрична енергија.

На пример Општина Дебрца за 2024 година наплатила 510 илјади денари надоместок, слично како и општина Демир Хисар, додека Кичево во годишниот Буџет има прилив од 1,8 милиони денари или речиси 30 илјади евра од двете мали хидроцентрали кои работат на нејзината територија. Општина Маврово и Ростуше очекува и годинава да има приход од користењето на водата за производство на електрична енергија од околу 550 илјади денари.

Уште толкав износ е уплатен и на сметката на државниот Буџет.

Проектирани и управувани според современи еколошки стандарди, МХЕ можат да обезбедат локална струја, стабилност на мрежата и приходи за општините.

Домашно законодавна рамка

На платформата ЕНЕР е објавен Предлог-закон за користење на енергија од обновливи извори, кој поставува нова рамка и за малите хидропроекти. Со законот се регулираат нето-мерење и нето-шеми за потрошувачи-производители (просумери), што е особено важно за локалните енергетски заедници и мали објекти, како и гаранции на потекло на енергијата и постапки за обезбедување на севкупната документација за проектот.

Еколошките услови за МХЕ, пак, се пропишани со Законот за животна средина и со дозволите што се издаваат. Проектите за хидроенергија подлежат на постапка за оцена на влијание врз животната средина со јавен увид или јавна расправа, а надлежното министерство носи решение врз основа на студијата, експертскиот извештај и вградените мислења од јавноста. Ова е „филтерот“ низ кој мора да помине секој проект пред да добие зелено светло.

Европски искуства

Иако во 2020 година дел од европските невладини организации ја доведоа во прашање користа од новите хидроенергетски проекти, податоците зборуваат поинаку: дури 91% од постојните и планираните хидроцентрали во Европа се токму мали, односно имаат инсталиран капацитет под 10 MW. Оваа бројка потврдува дека технологијата е клучен дел од енергетската транзиција.

Примери има многу. Во Австрија, каде што планинските региони се тешко достапни, МХЕ обезбедуваат стабилно производство на електрична енергија и дополнителен извор на приходи за локалните заедници. Во Норвешка и Шведска, пак, ваквите централи се дел од поширок микс на обновливи извори и често се користат за брзо балансирање на системот кога соларните и ветерните постројки не испорачуваат доволно енергија.

Вредноста на „малото“ за целата мрежа

Во оддалечени планински места каде што проширувањето на дистрибутивната мрежа е скапо, МХЕ даваат 24/7 предвидливо производство на електрична енергија, што е основна предност на овие производители. Ресурс што може брзо да „влезе“ во мрежата, да ја избалансира побарувачката и производството и да го зголеми или намали производството за неколку минути.

Дури и Американското Министерство за енергетика ја нотира оваа флексибилност како суштинска причина за поддршка на изградбата на хидроцентралите. Додека според студиите на Американската хидропауер асоцијација, МХЕ имаат уште една клучна предност: можат да помогнат во повторно ставање во функција на електроенергетскиот систем по голем прекин, што ги прави важен столб за енергетската безбедност.

Во комбинација со солар и ветер, МХЕ делува како „еластична врска“: брзо ја пополнува празнината кога облаците ја намалуваат фотоволтаичната генерација или кога ветерот стивнува. Во екстремни настани на прекин на производството на електрична енергија кај носителите на системот, како што се големите термоцентрали, МХЕ може да помогне при повторно вклучување на системот по прекин. Токму оваа брза променливост е причината поради која хидроенергијата се третира како клучен извор за сигурност и резерви во модерните електроенергетски системи.

Атрактивни се и за инвеститорите бидејќи нема потреба од изградба на големи брани и акумулации, што го намалува трошокот, но и влијанието врз животната средина.

The post ФИЛТЕРОТ НА БРОЈКИТЕ Дали малите хидроцентрали навистина испорачуваат најевтина зелена енергија? appeared first on plusinfo.mk.

Проблемите кои настанаа со издавањето на концесии се наследени и ќе ги решаваме низ дијалог сио засегнатите страни, изјави премиерот Христијан Мицкоски одговарајќи на прашање дали владата има намера да воведе освен елаборат уште и студија за влијание врз екологијата.

Тој рече дека оваа влада нема идадено концесија ниту за мали ниту за големи хидроелектрани, но претходната влада освен што дала концесии ги потрошила и парите дадени за нив.

– Тоа што во јавноста е присутно како дебата е наследено од минатото. Тоа е резултат на тендер кој некогаш го организирало Министерството за животна средна и просторно планирање и за тоа наплатиле концесија на потенцијалниот концесионер. Тие пари влегле во буџетот и ги потрошиле исто како и солидарниот данок, рече премиерот Мицкоски.

Тој се осврна на правото на сопственост и посочи дека тоа е апсолутно и неприкосновено и, како што рече, има незадоволни активисти за животната средина и мештани.

– Мислам дека низ еден конструктивен дијалог треба да се најде решение, а вистината е секогаш помеѓу. Ние како Влада сме подготвени да работиме во насока на креирање на решенија, не на проблеми. Но, ќе потенцирам тоа е наследена состојба од минатото којашто треба да ја решаваме исто како и многу други работи – рече Мицоски.

The post ДАЛЕ КОНЦЕСИИ ЗА МАЛИ ЕЛЕКТРАНИ И ГИ ПОТРОШИЛЕ ПАРИТЕ Сега новата влада треба да најде решение за револтот на граѓаните appeared first on plusinfo.mk.