Професорот по генетика и облагородување на растенијата од Босна и Херцеговина, Фуад Гаши, од јуни оваа година го води „трезорот на судниот ден“ на норвешкиот архипелаг Свалбард. Вратите се отвораат само 3 пати годишно, за прием на семе што треба да ја зачува разновидноста на земјоделските култури.

Гаши ја координира работата на Глобалниот трезор за семе од јуни годинава. За него, објектот не е симбол на крајот на светот, туку ризница на растителната разновидност и на знаењето што земјоделците го собирале со генерации.

Трезорот, познат и како „Ноевата арка за семе“, работи од 2008 година и денес чува повеќе од 1,4 милион примероци од над 100 земји. Неговата задача е да обезбеди резервни примероци за банките на семе низ светот.

Гаши има 46 години и е роден во Босна и Херцеговина. За време на војната избегал во Шведска, а подоцна се вратил, завршил студии по земјоделство и генетика и станал професор на Универзитетот во Сараево.

Прво испраќал семе, потоа го презел трезорот

Интересот за банките што ги зачувуваат растителните сорти го развил уште како студент. Подоцна ја основал и првата банка на растителни гени во Босна и Херцеговина.

За време на пандемијата, банката се соочила со финансиски проблеми, а тогашниот координатор на трезорот на Свалбард, Асмунд Асдал, го охрабрил да испрати дупликати од сараевското семе во Норвешка.

Неколку години подоцна Гаши го наследил токму него.

– Сè уште учам, но бидејќи претходно сум водел банка на гени, тој дел од работата ми е познат. Преминот беше лесен бидејќи мојот претходник го познавам 20 години – вели Гаши.

Работа од која се оди во пензија

Во 2024 година направил пауза од академската работа и се вработил во фармацевтската компанија „Ново Нордиск“. Потоа добил порака од Асдал дека се подготвува за пензија.

– Помислив дека работата на која секој сака да остане до крајот на работниот век мора да биде посебна – раскажува професорот.

Пред да стане координатор, Гаши го видел трезорот само однадвор, кога дошол да предаде семе од сараевската банка. Внатрешноста ја видел дури во јуни 2026 година, откако ја презел функцијата.

Под планината се чуваат илјадници години труд

Пристапот до трезорот не е слободен и никој не влегува без конкретна задача.

– Не беше фасцинантно само влегувањето, туку и сместувањето на кутиите со семе. Тоа не го правиме често бидејќи вратите се отвораат само 3 пати годишно – објаснува тој.

Семето што се чува таму е резултат на селекција што ја правеле генерации земјоделци во текот на илјадници години.

– Кога ќе застанете и ќе размислите што правите, дека чувате такво семе под планина, близу Северниот Пол, чувството е навистина моќно – вели Гаши.

Трезорот не е класична банка на семе, туку резервна копија за другите банки низ светот. Вработените не го допираат семето, туку го чуваат на температура од минус 18 Целзиусови степени.

Ниту безбедниот трезор не е единствена кошница

Националната банка што испраќа материјал треба да обезбеди дупликати и за друга банка на гени. Целта е семето да не зависи од едно место.

– Без разлика колку е безбеден Свалбард, не сакаме да ги ставиме сите јајца во една кошница – истакнува Гаши.

Професорот нагласува дека материјалот треба да остане достапен за истражувачи, образовни институции и земјоделци.

– Нема зачувување без употреба – вели тој.

Изгубено семе значи изгубена можност

Трезорот има 3 комори, секоја со капацитет од околу 1,5 милиони примероци. Целта е да се зачува што поширока разновидност, а не непотребни дупликати.

– Овде ја зачувуваме историјата на земјоделството – вели професорот.

Губењето семе, објаснува, не значи само исчезнување на една сорта. Со него може да исчезне и можноста да се создаде нова култура отпорна на болести или приспособена на поинаква клима.

– Губиме потенцијал. Можеби губиме сорта што би можела да биде клучна за развој на нова – предупредува Гаши.

Затоа, покрај семето, се чува и знаењето за неговото одгледување и особините на секоја сорта.

– Често велам дека најбогатата банка на семе не е онаа со најразновиден материјал, туку онаа што најдобро разбира што зачувува – објаснува тој.

Влезот во трезорот е на 130 метри надморска височина, што според Гаши обезбедува дополнителна заштита и при значително покачување на морското ниво.

Растителната разновидност, сепак, не треба да остане само под планината. Таа мора да опстојува и на полињата.

– Тука сме да помогнеме во случај на катастрофа. За отпорни култури мора да обезбедиме нивно размножување, а за тоа ни треба широка генетска база – вели Гаши.