Францускиот хемичар Анри Б. Каган и јапонскиот хемичар Кенсо Соаи се добитници на Нобеловата награда за хемија за 2026 година за нивните откритија поврзани со асиметричната органска синтеза, односно за развој на методи за насочување на хемиските реакции за создавање главно една од двете можни огледални форми на одредена молекула, соопшти денеска Кралската шведска академија на науките.

Оваа контрола врз молекуларната структура е од исклучителна важност во фармацијата и производството на лекови, бидејќи две молекули со идентичен состав, но со структура на огледални слики, можат да имаат драстично различно дејство во човечкиот организам.

Поедноставено, некои молекули постојат во две верзии кои се однесуваат една кон друга како лева и десна рака. Тие изгледаат речиси исто, но не можат целосно да се преклопат – својство што во хемијата се нарекува хиралност. Живите организми најчесто користат само една од двете можни верзии (на пример, протеините кај живите суштества се изградени главно од еден огледален облик на аминокиселините), а зошто природата го избрала токму тој облик е едно од клучните прашања поврзани со настанокот на животот. Тргнувајќи оттука, голем дел од современите лекови содржат хирални молекули, поради што хемичарите мора прецизно да контролираат кој огледален облик ќе се создаде при нивното производство.

Анри Каган покажа дека во таквите хемиски реакции постојат таканаречени нелинеарни ефекти, каде што и многу мала почетна предност на едниот огледален облик доведува до значително поголема застапеност на истиот во конечниот производ. Организаторите на Нобеловата награда истакнаа дека неговото откритие фундаментално го промени начинот на кој хемичарите развиваат реакции за производство на лекови, мириси, ароми и нови материјали.

Кенсо Соаи го разви овој концепт чекор понатаму, создавајќи реакција што самата се засилува. Тој разви процес во кој еднаш создадената молекула дејствува како катализатор за создавање нови молекули од истиот вид, секогаш фаворизирајќи го истиот огледален облик. Овој процес, познат како асиметрична автокатализа или Соаиева реакција, во експериментите овозможува речиси незабележливата почетна предност на едниот облик по неколку циклуси да се засили до над 99,5 отсто.

Кралската шведска академија на науките ја опиша Соаиевата реакција како еден од највпечатливите хемиски експерименти досега изведени. Работата на Соаи привлекува внимание и надвор од класичната органска хемија бидејќи укажува на можен механизам преку кој мала почетна нерамнотежа меѓу огледалните молекули со текот на времето се зголемила, што помага во објаснувањето зошто животот на Земјата користи речиси исклучиво одредени огледални облици на своите основни градбени молекули.

Овогодишната Нобелова награда за хемија е вредна 12 милиони шведски круни (околу 1,07 милиони евра), а Каган и Соаи рамномерно ќе го поделат паричниот износ. Свеченото доделување на наградата традиционално ќе се одржи на 10 декември, на годишнината од смртта на Алфред Нобел.

The post АНРИ Б. КАГАН И КЕНСО СОАИ ДОБИЈА НОБЕЛОВА НАГРАДА ЗА ХЕМИЈА Нивните откритија се поврзани со асиметрична органска синтеза appeared first on plusinfo.mk.