Европскиот пазар на никотин денес изгледа значително поинаку од пред една деценија. Покрај традиционалните цигари, денес потрошувачите имаат пристап до електронски цигари, производи со загревање на тутун и никотински ќесички.

Проблемот за регулаторите е што европската рамка што сè уште е основа на законодавството е создадена во време кога дел од овие производи или не постоеле во сегашната форма или имале далеку помало пазарно значење.

Основата е Директивата за тутунски производи 2014/40/EU, која се применува од 2016 година. Таа воспоставува правила за цигари, тутун, електронски цигари и нови тутунски производи, но не ги опфаќа целосно поновите категории како никотинските ќесички без тутун. Европската комисија во својата оценка објавена во април 2026 година директно констатира дека брзиот развој на новите тутунски и никотински производи создал регулаторни празнини и значителни разлики меѓу земјите членки.

Токму затоа денес не постои еден единствен „европски модел“. Од Шведска до Хрватска, пристапите се разликуваат во начинот на кој се регулираат продажбата, рекламирањето, вкусовите, пакувањето, оданочувањето и пристапот на младите до производите.

Шведска – ниска стапка на пушење, но строга регулација на никотинот

Шведска има уникатна позиција во Европската Унија. Таа е единствената земја членка која, поради исклучок договорен при пристапувањето во ЕУ, може легално да продава snus, орален тутун чија продажба е забранета во останатиот дел од Унијата.

Но шведскиот модел не значи отсуство на регулација. Напротив, земјата во 2022 година донесе посебен закон за никотински производи без тутун, во кој спаѓаат и никотинските ќесички. Продажбата е дозволена само на лица над 18 години, производите мора однапред да бидат пријавени кај надлежните органи, пакувањата мора да содржат здравствено предупредување и декларација за составот, а маркетингот е строго ограничен. Рекламата не смее да биде насочена кон лица под 25 години, додека комерцијалното рекламирање на телевизија и радио е забрането.

Шведска има и посебен даночен режим. Од 1 јануари 2026 година, категоријата „други производи што содржат никотин“ се оданочува со 209 шведски круни за килограм, додека за е-течностите важат посебни, повисоки стапки.

Резултатите во однос на пушењето се впечатливи. Според шведската Агенција за јавно здравје, во 2024 година 5,4% од населението на возраст од 16 до 84 години пушело секојдневно, во споредба со околу 14% во 2006 година. Според Eurobarometer, кој користи нешто поширока категорија „активни пушачи“, Шведска била на 8%, додека просекот во ЕУ бил 24%.

Самата шведска Агенција за јавно здравје го поврзува долгорочниот пад на пушењето со комбинација од политики, меѓу кои забрана на рекламирање, даночна политика, старосни ограничувања и проширување на средините без чад од цигари.

Хрватска ги заостри правилата

На другиот крај на европската карта е Хрватска, каде традиционалното пушење сè уште е значително пораспространето. Според Special Eurobarometer 539, 35% од испитаниците во Хрватска се изјасниле како активни пушачи, во споредба со 24% на ниво на ЕУ и 8% во Шведска.

Во 2025 година Хрватска значително го заостри Законот за ограничување на употребата на тутунски и сродни производи. Со измените, забраната за продажба на лица под 18 години беше проширена на тутунски, никотински и сродни производи, вклучувајќи електронски цигари и загреани тутунски производи. Истовремено, употребата на електронски цигари, со или без никотин, како и на загреани тутунски производи, е забранета во затворени јавни простори. За загреаните тутунски производи беа воведени и построги правила поврзани со вкусовите и означувањето.

Хрватска ја користи и акцизната политика. Од почетокот на 2026 година акцизата изнесува 0,25 евра за еден милилитар е-течност, 211,30 евра за килограм загреан тутунски производ и 126,90 евра за килограм нов тутунски производ.

Интересно е што и покрај овие измени, Европската комисија во својата анализа од 2026 година ја наведува Хрватска меѓу земјите во кои никотинските ќесички сè уште во голем дел се третираат како производи според општото потрошувачко законодавство, наместо да имаат целосно посебен и хармонизиран режим на ниво на ЕУ. Тоа добро ја покажува суштината на европскиот проблем: различни категории производи се регулирани со различни закони, а правилата се разликуваат од држава до држава.

ЕУ подготвува нови правила

Во април 2026 година Комисијата заклучи дека постојните правила придонеле кон намалување на пушењето во ЕУ, од 28% во 2012 година на 24%.

Во мај 2026 година беше отворена и јавна консултација за ревизија на европските директиви. Меѓу опциите што Комисијата ги разгледува се проширување на регулативата и на никотинските ќесички, правила за вкусовите, еднократните електронски цигари, пакувањето, дигиталното рекламирање и новите форми на никотински производи. Законодавниот предлог според актуелниот план се очекува до крајот на 2026 година.

Целта е амбициозна: европскиот План за борба против ракот предвидува создавање „генерација без тутун“ до 2040 година, односно употребата на тутун да падне под 5% од населението.

Една Европа, различни модели

Примерите на Шведска и Хрватска покажуваат дека европската дебата одамна не е само прашање дали некој производ треба да биде „дозволен или забранет“. Прашањето е како да се создаде регулатива што истовремено ќе ги следи технолошките промени, ќе ги заштитува малолетниците, ќе обезбедува точни информации за потрошувачите и ќе воспоставува јасни правила за производителите и трговците.

Никотинските производи не се без ризик, но ниту се идентични по состав, начин на употреба и регулаторни карактеристики. Затоа пред Европа сега стои прашањето не само колку строги треба да бидат правилата, туку и дали идниот систем ќе може доволно прецизно да прави разлика меѓу новите категории, а притоа да ја задржи заштитата на јавното здравје како примарна цел.

The post ЕВРОПА БЕЗ ЧАД ОД ЦИГАРИ Шведска и Хрватска покажуваат како изгледа иднината без традиционално пушење appeared first on plusinfo.mk.

За првпат во Клиничката болница „Аџибадем Систина“, но и во нашата земја, во еден ден беа успешно изведени две роботски асистирани гинеколошки операции. Со успешно изведените интервенции, „Аџибадем Систина“ како единствен центар за роботска хирургија во Македонија, Косово и Албанија продолжува да ја проширува примената на роботски асистираната хирургија во различни хируршки области, отворајќи нови можности за современо и прецизно хируршко лекување.

Гинеколошкиот тим беше предводен од д-р Бобан Сарџовски, специјалист по гинекологија и акушерство со целосна поддршка од д-р Јосиф Ѓорески, специјалист по гинекологија и акушерство, анестезиологот д-р Емилија Мирчевска, медицински сестри, техничари и болничари.

– Се работи за две пациентки на возраст од 40 и 30 години кај кои беа изведени комплексни гинеколошки операции. Кај двете беа изведени роботски асистирани лапароскопски хистеректомии поради различни медицински индикации. Првата пациентка, на возраст од 40 години, поради голем интрамурален миом на матката, кој предизвикувал интензивно менструално крвавење и последователна анемија, беше подложена на роботски асистирана лапароскопска хистеректомија со обострана салпингектомија, односно отстранување на матката и двата јајцевода, со зачувување на јајчниците и нивната хормонална функција. Кај втората пациентка, на возраст од 30 години, по претходно утврдена малигна патологија на јајчникот, беше изведена роботски асистирана лапароскопска хистеректомија со левострана аднексектомија, односно отстранување на матката, левиот јајчник и јајцевод, како и обострана пелвична лимфаденектомија, при што беа отстранети лимфни јазли од карличната регија со цел утврдување на стадиумот на болеста и планирање на понатамошниот онколошки третман – објаснува д-р Сарџовски.

Пациентките се во добра општа здравствена состојба. Двете операции поминаа успешно, со минимална загуба на крв и беа мобилизирани уште првиот ден по интервенциите. Благодарение на минимално инвазивниот пристап и брзото постоперативно закрепнување, се очекува двете пациентки да бидат отпуштени од болница и да се вратат во своите домови веќе следниот ден.

– Во центарот на секоја роботски асистирана операција е хирургот, кој од хируршката конзола управува со роботот, користејќи ги предностите на напредната технологија, како што се: тридимензионалната визуализација со зголемување до 10 пати, поголемата прецизност и слободата на движење, кои овозможуваат изведување сложени интервенции и во анатомски тешко достапни региони. Сепак, зад секоја успешна операција стои искусен и добро координиран хируршки тим, а вистинската вредност на роботската технологија доаѓа до израз преку знаењето, искуството и заедничката работа на сите членови на тимот – вели д-р Сарџовски.

Воведувањето на роботскиот систем во Клиничката болница „Аџибадем Систина“ не претставува само технолошки напредок, туку го означува и новото поглавје во современата хируршка практика.

The post ДВЕ РОБОТСКИ АСИСТИРАНИ ГИНЕКОЛОШКИ ОПЕРАЦИИ ИЗВЕДЕНИ ВО ЕДЕН ДЕН ВО „АЏИБАДЕМ СИСТИНА“ Двете операции поминаа успешно appeared first on plusinfo.mk.

Во Народната канцеларија на Претседателот на Република Македонија вчера (23.09), во чест на месецот посветен на подигање на свеста за Алцхајмеровата болест, се одржа традиционалното Алцхајмер матине – „Она што останува: љубов, емоција, емпатија“, организирано од Институтот за Алцхајмерова болест и невронаука.

На овој настан вчера не се зборуваше само за дијагнози, бројки и терапии. Се зборуваше за нешто многу потешко – за моментот кога човекот што го сакаме почнува да заборава сè, вклучувајќи го и сопственото семејство, но и за најблиските, кои учат да живеат со таа промена и за љубовта која останува и тогаш кога спомените полека исчезнуваат.

На „Алцхајмер матинето – она што останува: љубов, емоција, емпатија“, дојдоа лица со Алцхајмерова болест, нивните семејства, лекари и претставници на институциите. Домаќинка на настанот и годинава беше професорката д-р Габриела Новотни која им посака добредојде на присутните и предупреди дека деменцијата е во пораст, а првите симптоми се појавуваат сè порано и сè почесто и кај луѓе во педесеттите години.

– Во следниот период, се очекува бројот на лица со деменција во Македонија да се зголеми за дури 166 проценти, што значи дека подготовката за идните две децении мора да започне сега – со рано препознавање, навремена дијагноза, современи биомаркери и систем кој ќе може да ги прифати идните пациенти – рече Новотни.

Таа посочи и на страната од приказната за која многу поретко се зборува – за семејствата кои се грижат за болните бидејќи од оваа болест не страда само еден човек, туку и другите членови на семејството кои често се растргнати меѓу работата, грижата за своите деца и другите членови на семејството и потребата постојано да бидат со човек кој веќе не може сам.

Колку е голем товарот врз семејните негуватели покажуваат и меѓународните истражувања. Метаанализа објавена во 2025 година, проценила дека околу 43 отсто од негувателите на лица со Алцхајмерова болест, имаат депресивни симптоми. Иако овие бројки не се податоци за Македонија, тие покажуваат колку сериозно долготрајната грижа може да влијае врз психичкото здравје на негувателите.

На настанот се обрати и претседателката Гордана Сиљановска-Давкова која ја раскажа приказната за своја колешка од Швајцарија која ѝ била инспирација во правната професија и за која вели, не верувала дека еден ден може да се најде во таква состојба во каква што болеста ги носи луѓето кои страдаат од неа.

Сиљановска-Давкова укажа на огромниот напредок на медицината во справувањето со болеста, но истакна дека ништо од тоа не ја заменува блискоста со човекот кој страда. Болниот треба со некого да ја сподели и болката и надежта, а зборот, насмевката, звукот, гестот, со еден збор, љубовта, имаат незаменливо лековито дејство – порача претседателката.

Особено емотивно беше сведоштвото на министерката за образование и наука Весна Јаневска, која го сподели личното искуство со својот сопруг кој боледувал од Алцхајмерова болест. Таа на средбата не зборуваше само како министерка, туку како човек кој одблизу ја почувствувал болеста и тешките моменти низ кои минуваат и пациентот и неговите најблиски. Нејзиното сведоштво им даде лична тежина на бројките за кои се зборуваше во текот на вечерта.

Министерот за здравство Сашо Клековски порача дека во Македонија живеат повеќе од 24.000 лица со деменција, од кои најмалку 10.000 со Алцхајмерова болест, но дека зад секоја бројка стои човек со сопствена приказна и достоинство, како и семејство кое се грижи за него 24 часа дневно, седум дена во неделата, со години. Тој ја нагласи потребата од рано препознавање и дијагностицирање, зајакнување на Центарот за деменции при Универзитетската клиника за неврологија, поголема општествена и институционална поддршка за семејствата и негувателите, како и подготовка за новите третмани преку соработка со Невролошката клиника во Љубљана.

На крајот, Новотни ја испрати и пораката што можеби најдобро ја опиша целта на целата средба: ако науката, здравството и образованието се обединат со љубов, човечност и емпатија, може да се изгради систем во кој семејствата нема да бидат оставени сами со болката.

– Ако ги обединиме науката, добрите темели во здравството и образованието и ако на сето тоа додадеме љубов, човечност и емпатија, сигурна сум дека ќе направиме систем во којшто сите семејства кои се соочиле со деменцијата ќе живеат малку подобар живот и покрај болката и страдањето што ги носи болеста – рече Новотни.

И да не заборавиме, зад секој заборавен збор, име или спомен стои човек – а зад него најчесто стои некој што секој ден му ја подава раката, го повторува истото по десетти пат, го смирува кога е исплашен и останува покрај него и тогаш кога болниот веќе не знае кој е. Болеста може да ги земе сеќавањата, но потребата да се биде сакан останува засекогаш.

The post КОГА СЕЌАВАЊАТА БЛЕДНЕАТ, ЉУБОВТА ОСТАНУВА Зад секој пациент со Алцхајмер стои семејство кое живее со чувство на немоќ, исцрпеност, тага и депресија appeared first on plusinfo.mk.

Сега е периодот кога на пазарите и во дворовите се појавуваат свежите млади ореви – со светла, мека јатка која сè уште не е целосно исушена како кај зрелите ореви што ги чуваме во текот на зимата. Освен што се вкусни, тие се хранливо богати и претставуваат добар начин во исхраната да се внесат незаситени масти, растителни влакна и други биоактивни соединенија.

Оревите се особено интересни поради составот на мастите. Тие се едни од ретките јаткасти плодови со значајна количина алфа-линоленска киселина (АЛА), растителна омега-3 масна киселина. Покрај тоа, содржат полифеноли и витамин Е, соединенија кои имаат антиоксидативни својства.

Една од најдобро истражените придобивки е влијанието врз холестеролот. Голема мета-анализа објавена во 2026 година, која опфатила 49 рандомизирани контролирани студии со 4.611 возрасни, покажала дека внесувањето ореви било поврзано со намалување на вкупниот холестерол, ЛДЛ-холестеролот и триглицеридите. Авторите заклучиле дека оревите можат да бидат дел од начин на исхрана насочен кон подобар липиден профил.

И претходните истражувања одат во слична насока. Систематски преглед на студии кај луѓе покажал дека резултатите се најконзистентни токму кај крвните липиди, додека доказите за други можни придобивки, како влијание врз шеќерот во крвта, воспалението или когнитивното здравје, се понееднакви и потребни се дополнителни истражувања.

Младите ореви се корисни и затоа што заситуваат. Иако се калорични, истражувањата не покажуваат дека нивното вклучување во исхраната само по себе доведува до зголемување на телесната тежина. Сепак, количината е важна бидејќи станува збор за енергетски богата намирница.

Најдобро е да се јадат како дел од разновидна исхрана – самостојно, со овошје и јогурт, во салата или со овесна каша. Нема потреба да се претерува за да се искористат нивните придобивки. Една мала шака е практична количина за ужина или додаток на оброк.

И уште нешто важно: И зрелите ореви имаат многу сличен хранлив профил и се добро истражена намирница. Разликата е што свежите млади ореви се сезонско уживање кое токму сега го има во изобилство, а некои луѓе едноставно повеќе го сакаат нивниот вкус.

The post ВРЕМЕ Е ЗА МЛАДИ ОРЕВИ Имаат здрави масти, омега-3 масни киселини и полифеноли, а сега се и највкусни appeared first on plusinfo.mk.

Не мора да се откажете од утринското кафе или чајот, но можеби вреди да почекате неколку минути пред да ги испиете. Ново големо истражување на научници од Универзитетот во Оксфорд откри поврзаност меѓу пиењето многу жешки напитоци и зголемен ризик од сквамозен карцином на хранопроводникот.

Научниците анализирале податоци од 977.282 возрасни лица од Велика Британија, користејќи информации од две големи долгорочни истражувања – „UK Biobank“ и „Million Women Study“. Учесниците биле прашани дали вообичаено ги пијат своите топли напитоци „топли“, „жешки“ или „многу жешки“, а потоа биле следени повеќе години.

Во споредба со луѓето кои претпочитале топли напитоци, оние кои пиеле жешки имале околу 1,7 пати поголем ризик од сквамозен карцином на хранопроводникот. Кај оние кои ги пиеле напитоците многу жешки, ризикот бил околу трипати поголем. Истражувачите забележале и дека луѓето кои пиеле шест или повеќе топли напитоци дневно имале 71 отсто поголем ризик од овој тип рак, независно од тоа како ја оценувале температурата на напитокот.

Научниците сметаат дека причината можеби е повторуваното термичко оштетување на клетките што ја обложуваат внатрешноста на хранопроводникот. Ваквата поврзаност не е нова: уште во 2016 година Меѓународната агенција за истражување на ракот при Светската здравствена организација ги класифицираше напитoците консумирани на температура над 65 степени Целзиусови како „веројатно канцерогени за луѓето“.

Сепак, тоа не значи дека секоја шолја кафе или чај претставува опасност. Самите истражувачи нагласуваат дека сквамозниот карцином на хранопроводникот е релативно редок во Велика Британија и дека апсолутниот ризик за поединецот останува низок. Дополнително, новото истражување се потпирало на тоа како учесниците ја процениле температурата на напитокот, па потребни се дополнителни истражувања за попрецизно да се утврди на која температура започнува зголемениот ризик.

Практичната порака е едноставна: не мора да го исфрлите кафето или чајот, туку оставете го малку да се излади пред да го пиете. Особено е важно да не се меша ризикот поврзан со температурата со самиот напиток – досегашните докази упатуваат дека проблемот е пред сè во жештината, а не во тоа дали пиете кафе или чај.

The post КАФЕТО И ЧАЈОТ МОЖЕ ДА БИДАТ ПРОБЛЕМ АКО ГИ ПИЕТЕ МНОГУ ЖЕШКИ Ризикот од еден тип рак на хранопроводникот е трипати поголем кај оние кои пијат врели напитоци appeared first on plusinfo.mk.

Две одделни истражувања од 2026 година отвораат нови прашања за тоа што се случува во мозокот кај Алцхајмеровата болест – од начинот на кој нервните клетки умираат до можноста мозокот повторно да го подобри отстранувањето на токсичните протеини.

Првото откритие доаѓа од научници од Кралскиот колеџ во Лондон и се однесува на досега недоволно познат механизам на клеточна смрт, наречен кариоптоза. Истражувачите го опишуваат како процес во кој, под влијание на наталожени токсични или погрешно свиткани протеини, јадрото на нервната клетка постепено се деформира, се собира и на крајот се распаѓа. Студијата е објавена во „Nature Communications“.

Во центарот на процесот е ензимот p38 MAP киназа и протеинот LaminB1, кој има важна улога во одржувањето на структурата на клеточното јадро. Истражувачите утврдиле дека под протеински стрес p38 MAP киназата го фосфорилира LaminB1, со што се нарушува структурата на јадрото. Во лабораториски експерименти, блокирањето на овој сигнален пат го одложило распаѓањето на јадрото и смртта на нервните клетки, иако не го спречило самото наталожување на токсичните протеини.

Колку ова може да биде важно кај деменциите покажала и анализата на човечко мозочно ткиво. Научниците испитале околу 3.000 клетки од мозоците на 28 луѓе со Алцхајмерова болест или фронтотемпорална деменција. Во фронталниот кортекс кај луѓето со Алцхајмерова болест биле забележани знаци на кариоптоза кај околу 35 отсто од клетките, во споредба со околу 15 отсто кај здрави лица на слична возраст. Сепак, авторите не тврдат дека ова е единствениот механизам преку кој Алцхајмеровата болест ги уништува нервните клетки.

Токму тука се вклопува и второто истражување – одделна студија во која научници испитувале дали може да се подобри способноста на мозокот да го отстранува наталожениот амилоид-бета. Тие користеле соединение наречено Cu(ATSM), кое носи бакар и може да ја помине крвно-мозочната бариера. Кај глувци со генетски модел на Алцхајмерова болест, 56-дневниот третман ја зголемил количината на П-гликопротеин во малите крвни садови на мозокот – протеин кој учествува во исфрлањето на амилоид-бета од мозочното ткиво.

Резултатите биле особено интересни кај животните: концентрацијата на човечкиот амилоид-бета 42 во мозочната кора била намалена за 42,1 отсто, додека тестовите покажале подобрување од 43,8 отсто во учењето и долгорочната просторна меморија. Тоа значи дека глувците не само што имале помалку амилоид-бета, туку и подобри резултати на тестовите за когнитивна функција. Сепак, станува збор за претклиничко истражување и овие резултати сè уште не покажуваат дека истиот ефект постои кај луѓе со Алцхајмерова болест.

Двете студии претставуваат две различни парчиња од сложената слика на болеста. Едното покажува механизам преку кој токсичниот протеински стрес може да доведе до смрт на нервната клетка, а другото покажува дека со насочување кон механизмите за отстранување на амилоид-бета може да се постигне подобрување на когнитивните функции кај животински модел. Ако идните истражувања покажат дека овие механизми може безбедно да се таргетираат кај луѓе, тие би можеле да дадат нови начини за зачувување на нервните клетки и забавување на оштетувањето.

The post ЕДНО ОТКРИТИЕ ОБЈАСНУВА КАКО УМИРААТ МОЗОЧНИТЕ КЛЕТКИ, ДРУГО КАКО ДА СЕ СПАСАТ Научниците дојдоа до две нови откритија за Алцхајмеровата болест appeared first on plusinfo.mk.

Додека денеска, 21 септември, светот го одбележува Светскиот ден на Алцхајмеровата болест, стигна и новиот Светски извештај за Алцхајмеровата болест за 2026 година. Според извештајот на „Alzheimer’s Disease International“, во моментов се развиваат 158 потенцијални терапии за деменција, што покажува колку брзо се менува истражувањето на болеста по години во кои можностите за лекување беа ограничени.

Еден од најзначајните правци е раното откривање. Научниците работат на крвни тестови кои можат да откријат биомаркери поврзани со Алцхајмеровата болест, со надеж дека во иднина дел од испитувањата ќе бидат полесно достапни и ќе овозможат болеста да се препознае порано. Тоа е особено важно затоа што новите терапии се насочени кон забавување на болеста и имаат најголема смисла во раните фази.

Токму затоа и овогодишната порака става силен акцент на раното препознавање и дијагностицирање на деменцијата. Светската кампања ја носи пораката „Колку порано дознаете, толку повеќе можете да направите“, со што вниманието се насочува кон моментот кога промените во меморијата и размислувањето сè уште можат да се испитаат, а семејството да добие навремена поддршка и информации.

Особено брзо се развиваат и тестовите од крв. Наместо дијагностицирањето да се потпира исклучиво на сложени испитувања, научниците работат на биомаркери што би можеле порано и полесно да покажат дали кај пациентот постојат промени поврзани со Алцхајмеровата болест. Професорот Хенрик Цетерберг од Универзитетот во Гетеборг смета дека ваквите тестови во следните години би можеле да станат дел од проценката на проблемите со меморијата и во примарната здравствена заштита.

Научниците не го бараат одговорот само во амилоидните плаки и тау-протеините. Ново истражување објавено во списанието „Сајенс“ покажа дека кај различни типови мозочни клетки погодени од Алцхајмер се забележуваат промени во тродимензионалната организација на геномот, што влијае врз начинот на кој се активираат одредени гени. Истражувачите сметаат дека ова може да отвори нови правци за проучување на механизмите на болеста и идните терапии.

Но додека светот зборува за крвни биомаркери, клинички испитувања и нови лекови, кај нас голем дел од товарот и понатаму паѓа врз семејствата. Недостигот од дневни центри и постдијагностичка поддршка одамна е едно од прашањата на кои укажуваат луѓето што работат со лица со деменција. Институтот за Алцхајмерова болест и Невронаука во Скопје и доктор Габи Новотни, во изминатите години организираше и „Мемори кафе“ – средби на кои лицата со деменција можат да се дружат, а нивните семејства да разменат искуства и да добијат поддршка.

Токму идејата дека лицата со деменција не треба да бидат изолирани е важна и за најавеното „Мемори кафе“ во среда (23.09) во Народната канцеларија на претседателот во Скопје, настан за подигнување на свеста за деменцијата и особено за Алцхајмеровата болест. Наместо болеста да остане тема за која се зборува само зад затворени врати, ваквите средби отвораат простор да се зборува и за луѓето што живеат со дијагнозата, но и за оние што секојдневно се грижат за нив.

Затоа, Светскиот ден на Алцхајмеровата болест годинава носи две паралелни пораки. Едната доаѓа од лабораториите – дека раното откривање и можностите за третман се менуваат. Другата доаѓа од семејствата – дека и најдобрата терапија не го решава проблемот ако човекот и неговите блиски останат сами со болеста.

The post КОЛКУ ПОРАНО ДОЗНАЕТЕ, ТОЛКУ ПОВЕЌЕ МОЖЕТЕ ДА НАПРАВИТЕ Науката забрзано бара начини за порано откривање на Алцхајмерот appeared first on plusinfo.mk.

На Кристина Аплејгејт ѝ била дијагностицирана мултиплекс склероза во летото 2021 година, додека ја снимала третата и последна сезона на серијата на Нетфликс „Dead to Me“. Познатата 53-годишна актерка оттогаш отворено зборува за животот со оваа болест, со цел да ја подигне свеста за неа. Таа открила и дека првите симптоми се појавиле години пред да ја добие конечната дијагноза.

Минатата година во емисијата „This Life of Mine“ на Џејмс Корден зборуваше за своите искуства и издвои пет „чудни“ симптоми што ги забележала пред да ја добие дијагнозата.

Меѓу првите пет знаци што ги издвојува се:

– проблеми со рамнотежата,

– потешкотии со говорот,

– треперење на рацете,

– слабост во колената при одење и

– вкочанетост на прстите на нозете.

– Работите стануваа сè почудни. Наскоро требаше да почнеме со снимањето на последната сезона од серијата „Dead to Me“, а јас веќе тогаш велев:

– Луѓе, не можам ни по скалите да се качам до мојата приколка – раскажала актерката.

Аплејгејт подоцна сфатила дека овие симптоми не биле само случајни непријатности, туку дел од пошироката слика на болеста.

Еден од првите моменти што ѝ останал во сеќавање бил поврзан со снимањето на серијата „Dead to Me“. Во 2019 година, додека снимала сцена во која требало да трча низ поле, паднала и ја изгубила рамнотежата. Во тоа време не помислила дека станува збор за симптом на мултиплекс склероза. Подоцна сфатила дека токму тоа можело да биде еден од раните знаци.

Со текот на времето проблемите станувале сè поизразени. Кога започнала третата и последна сезона на „Dead to Me“, состојбата значително ѝ се влошила и почнала да чувствува дека телото повеќе не ѝ функционира на начинот на кој била навикната.

Дијагнозата ја добила во текот на снимањето на третата сезона. Лекарот ја повикал на разговор преку „Зум“, а магнетната резонанца покажала околу 30 лезии во мозокот. Аплејгејт потоа морала да ѝ ја соопшти веста и на екипата на серијата, по што снимањето било привремено прекинато за да може да започне со лекување.

Мултиплекс склерозата е хронична болест на централниот нервен систем која може да предизвика различни симптоми, меѓу кои проблеми со видот, движењето, рамнотежата. Симптомите и нивната тежина значително се разликуваат од човек до човек, а денес постојат терапии што можат да го контролираат текот на болеста и да ги ублажат симптомите, иако сè уште нема лек кој ќе ја излекува мултиплекс склерозата.

Аплгејт во март годинава отворено пишуваше и за животот со болеста, опишувајќи силна исцрпеност, болки, проблеми со движењето и сериозни стомачни тегоби. Таа прима инфузии на секои шест месеци за забавување на напредувањето на болеста.

The post КРИСТИНА АПЛГЕЈТ ГИ ОТКРИ ПРВИТЕ ЗНАЦИ НА МУЛТИПЛЕКС СКЛЕРОЗАТА Проблемите со рамнотежата, говорот и треперењето на рацете се појавиле години пред дијагнозата appeared first on plusinfo.mk.

Два нови лекови за Алцхајмеровата болест – леканемаб и донанемаб – веќе се одобрени во повеќе делови од светот, но нивната достапност за пациентите значително се разликува од земја до земја. Станува збор за првите терапии од новата генерација што не се насочени само кон ублажување на симптомите, туку можат да го забават напредувањето на болеста кај внимателно избрани пациенти со рана Алцхајмерова болест. Европската агенција за лекови го одобри леканемаб во 2025 година, а донанемаб подоцна истата година.

И двата лека делуваат врз амилоидот – протеин кој се наталожува во мозокот кај Алцхајмеровата болест. Тие не ја лекуваат болеста и не го враќаат веќе изгубеното когнитивно функционирање, туку имаат цел да го забават нејзиното напредување. Европското одобрение се однесува на возрасни лица со благо когнитивно нарушување или блага деменција поради Алцхајмерова болест, со потврдена амилоидна патологија и со дополнителни критериуми за безбедност.

Во САД и Јапонија овие терапии веќе се користат, но ни таму пристапот не значи дека секој пациент автоматски може да ги добие. Во Европа ситуацијата е уште понееднаква. Според Alzheimer Europe, во повеќето европски земји лековите сè уште не се покриени од јавните здравствени системи. Во 2026 година пристап преку јавни средства е воспоставен или привремено овозможен во Австрија, Германија и Луксембург, додека во повеќе други земји проценките за финансирање се негативни или постапките сè уште траат.

Во Италија, на пример, италијанската агенција за лекови во јуни 2026 година потврди дека леканемаб и донанемаб не се одобрени за рефундирање преку националниот здравствен систем. Во Велика Британија, пак, по жалбите на производителите, NICE – институцијата која ја проценува клиничката и економската оправданост на терапиите за NHS (британскиот јавен здравствен систем) – во 2026 година повторно ги разгледуваше одлуките за двата лека.

Што се однесува до Македонија, во официјалниот Централен регистар на лекови на Министерството за здравство нема запис за леканемаб или донанемаб, ниту под нивните трговски имиња Leqembi и Kisunla. Во достапните информации на Фондот за здравствено осигурување нема податок дека овие терапии се дел од лековите што се финансираат од Фондот. Односно, во Македонија засега нема докази за рутинска достапност на леканемаб и донанемаб како терапија преку Фондот или преку регуларниот систем на лекови.

Дополнителен проблем е што овие терапии не се едноставни лекови што пациентот ги зема дома. Леканемаб се дава како инфузија еднаш на две недели, а терапијата мора да ја започне и следи лекар со искуство во дијагностицирање и лекување на Алцхајмерова болест, со пристап до магнетна резонанца. Постои и ризик од таканаречени ARIA промени – отекување и/или ситни крвавења во мозочното ткиво – поради што пациентите се следат внимателно.

Во Македонија, според научна публикација од тим од Универзитетската клиника за неврологија во Скопје и Институтот за Алцхајмерова болест и невронаука, во вообичаениот третман на деменцијата се користат постоечките симптоматски терапии, при што донепезилот е целосно покриен од здравственото осигурување, додека мемантинот не е. Тоа покажува колку е различна моменталната терапевтска практика кај нас од новата генерација антиамилоидни терапии.

The post НОВИТЕ ЛЕКОВИ ГО ЗАБАВУВААТ АЛЦХАЈМЕРОТ, НО НЕ СТИГНУВААТ ДО СИТЕ ПАЦИЕНТИ Леканемаб и донанемаб се одобрени во САД, Јапонија и ЕУ, но пристапот до нив е различен appeared first on plusinfo.mk.

Тригодишно момче од САД со тежок и на хемотерапија отпорен рак на црниот дроб останало без знаци на болеста по само две инфузии со експериментална CAR-T терапија. Случајот, опишан во „New England Journal of Medicine“, е особено значаен бидејќи CAR-T терапијата досега најголем успех постигнуваше главно кај одредени видови рак на крвта, додека лекувањето на солидните тумори е многу посложено.

Кај момчето бил дијагностициран хепатобластом, малиген тумор на црниот дроб кој веќе се проширил во белите дробови, а постоеле и знаци кои упатувале на можно ширење во коските. Примарниот тумор бил со димензии 11,2 x 9,6 x 7,1 сантиметри. Детето примило три циклуси хемотерапија, му бил отстранет туморот од црниот дроб, а потоа имало уште две операции за отстранување на метастазите од белите дробови. И покрај тоа, ракот брзо се вратил и повторно се појавил тумор во белите дробови.

Тогаш детето било вклучено во студијата CARE, првото испитување на оваа експериментална форма на CAR-T терапија кај луѓе. Лекарите земале Т-клетки од самото дете и генетски ги измениле за да препознаваат глипикан-3 (GPC3), протеин кој е силно присутен во клетките на одредени тумори на црниот дроб. Во клетките биле внесени и гени за интерлеукин-15 и интерлеукин-21, со цел да се продолжи нивниот опстанок и да се засили нивната способност за уништување на туморските клетки.

По првата инфузија лекарите забележале делумен одговор на терапијата. Снимките покажале намалување на болеста, а во крвта се намалило и нивото на алфа-фетопротеин, маркер кој може да укажува на активност на туморот. Осум недели подоцна детето ја примило втората инфузија. Следните снимки повеќе не покажале знаци на активна болест, освен преостанато ткиво со лузни.

Најновото следење покажало дека и 12 месеци по терапијата детето и понатаму било без знаци на болест. Во текот на лекувањето не бил забележан синдром на ослободување цитокини, сериозна реакција која може да се појави кај CAR-T терапиите, ниту токсичност што би наложила ограничување на дозата.

CAR-T терапијата функционира така што имуните Т-клетки на пациентот се земаат од организмот, генетски се модифицираат во лабораторија за да можат подобро да ги препознаваат клетките на ракот, а потоа повторно се внесуваат во организмот. Терапијата веќе има значајна примена кај некои крвни малигнитети, но нејзината ефикасност кај солидните тумори сè уште се истражува.

Научниците нагласуваат дека резултатот е исклучително охрабрувачки, но не може да се смета за доказ дека оваа терапија ќе делува кај сите деца со хепатобластом. Станува збор за еден пациент во рана фаза на клиничко испитување, а студиите CARE и IMPACT продолжуваат за да се утврди колку терапијата е ефикасна и безбедна кај поголем број пациенти.

The post ЕКСПЕРИМЕНТАЛНА ТЕРАПИЈА ГО ОТСТРАНИЛА РАКОТ КАЈ ТРИГОДИШНО МОМЧЕ По две инфузии со генетски изменети сопствени клетки, на снимките повеќе нема знаци на болеста appeared first on plusinfo.mk.